Krityakalpataru Tirth Vivechan Kand, Varanasi-Mahatmya - मूल ग्रन्थ: भट्ट लक्ष्मीधर विरचित ‘कृत्यकल्पतरु’, तीर्थविवेचनकाण्ड, वाराणसी-माहात्म्य

0

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥

मूकं करोति वाचालं पङ्गुं लङ्घयते गिरिम् ।
यत्कृपा तमहं वन्दे परमानन्दमाधवम् ॥

॥ श्रीसाम्बसदाशिवाय नमः ॥

• • •

कृत्यकल्पतरुः

तीर्थविवेचनकाण्डम्

वाराणसीमाहात्म्यम्

श्रीरामजी की कृपा से

संस्कृत मूलपाठ एवं देवनागरी अनुवाद सहित

• • •

अनुवादक : श्री सीताराम जी
संग्रहकर्ता : श्री सुधांशु कुमार पाण्डेय

अनुवादक एवं संग्रहकर्ता

मूल ग्रन्थ: भट्ट लक्ष्मीधर विरचित ‘कृत्यकल्पतरु’, तीर्थविवेचनकाण्ड, वाराणसी-माहात्म्य।

मुद्रित पाठाधार: के. वी. रंगास्वामी आयंगार (सम्पादक), कृत्यकल्पतरु, तीर्थविवेचनकाण्ड, Gaekwad’s Oriental Series, खण्ड VIII, क्रमांक 98, Oriental Institute, Baroda, 1942।

देवनागरी हिन्दी अनुवाद : श्री सीताराम जी

संग्रहकर्ता : श्री सुधांशु कुमार पाण्डेय

कामाख्या-काशी निवासी

ईमेल : sudhanshu.pandey159@gmail.com

सम्पादकीय निवेदन

संस्कृत पाठ 1942 के मुद्रित संस्करण के क्रम पर आधारित है। देवनागरी में अवग्रह और विराम-चिह्नों का रूप एकरूप किया गया है तथा स्कैन/डिजिटल पाठ में मिले स्पष्ट अक्षर-दोष सुधारे गए हैं। जहाँ मूल पठन संदिग्ध अथवा क्षतिग्रस्त है, वहाँ अनुमान से नया पाठ गढ़ने के स्थान पर ‘पाठ संदिग्ध’ लिखा गया है। मूल संस्करण की सभी पाठान्तर-पादटिप्पणियाँ इस पाठ में पुनर्मुद्रित नहीं की गई हैं।

प्राप्त स्कैन में एक पृष्ठ अनुपलब्ध और कुछ पृष्ठ क्रम से अलग थे। वाराणसी-माहात्म्य का पाठ पूर्ण करने के लिए आवश्यक पूरक अंश उसी १९४२ के आधार-संस्करण से मिलाए गए हैं।

पाठ का क्रम आधार-संस्करण के अनुसार रखा गया है; हस्तलिखित टिप्पणियाँ, रेखांकन और किनारी-लिखावट सम्मिलित नहीं की गई हैं।

संस्कृत पाठ एवं पूरक संदर्भ-सामग्री: UT Austin Sanskrit Resources; 1942 संस्करण का डिजिटल अभिलेख

मंगलाचरण

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥

॥ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ॥

भावार्थ — भगवान् वासुदेव को मेरा प्रणाम।

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥

भावार्थ — भगवान् नारायण, नरश्रेष्ठ नर, देवी सरस्वती और महर्षि व्यास को प्रणाम करके तत्पश्चात जयाख्यान का पाठ आरम्भ करना चाहिए।

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।
धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥

श्रीमद्भगवद्गीता ४.७–८

भावार्थ — हे भारत! जब-जब धर्म की हानि और अधर्म की अभिवृद्धि होती है, तब-तब मैं अपने स्वरूप को प्रकट करता हूँ। साधुजनों की रक्षा, दुष्कर्मियों के विनाश और धर्म की पुनः स्थापना के लिए मैं युग-युग में अवतीर्ण होता हूँ।

॥ अगस्त्य उवाच ॥

सर्वज्ञ हृदयानन्द गौरीचुम्बितमूर्धज ।
तारकान्तक षड्वक्त्र तारिणे भद्रकारिणे ॥१॥

सर्वज्ञाननिधे तुभ्यं नमः सर्वज्ञसूनवे ।
सर्वथा जितमाराय कुमाराय महात्मने ॥२॥

कामारिमर्धनारीशं वीक्ष्य कामकृतं किल ।
यो जिगाय कुमारोऽपि मारं तस्मै नमोऽस्तु ते ॥३॥

भावार्थ — हे सर्वज्ञ, हृदयानन्द, गौरी के चुम्बन से शोभित मस्तक वाले, तारकासुर के संहारक, षडानन, भवसागर से तारने वाले और कल्याणकारी कुमार! समस्त ज्ञान के निधि, सर्वज्ञ भगवान् के पुत्र और कामदेव पर सर्वथा विजय पाने वाले महात्मा को नमस्कार है। कामारि अर्धनारीश्वर को देखकर जिन्होंने स्वयं भी कामदेव को जीत लिया, उन कुमार को मेरा प्रणाम हो।

पुराण-लक्षण एवं काशी-परम्परा

पुराणों के पाँच लक्षणों का पारम्परिक निरूपण इस श्लोक में है:

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ।
वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥

भावार्थ — सर्ग, प्रतिसर्ग, वंश, मन्वन्तर और वंशानुचरित—ये पुराण के पाँच लक्षण माने गए हैं।

१. सर्ग — इस प्रकरण में जगत् की उत्पत्ति, देवताओं की सृष्टि, समुद्र, पर्वत, पृथ्वी और सूर्य-मण्डल आदि का निरूपण होता है।

२. प्रतिसर्ग — चराचर जगत् का समय-समय पर संहार और पुनः सृजन प्रतिसर्ग कहलाता है। पुराणों में नैमित्तिक, प्राकृतिक, नित्य और आत्यन्तिक—इन चार प्रकार के प्रलयों का उल्लेख है।

३. वंश — देव, ऋषि, मनुष्य और सृष्टि के अन्य कारणभूत तत्त्वों की क्रमागत परम्परा वंश-वर्णन का विषय है।

४. मन्वन्तर — सृष्टि के काल-विभाग, कल्प, युगधर्म और मनुओं के शासन-काल का निरूपण मन्वन्तर के अन्तर्गत आता है।

५. वंशानुचरित — वंशों में उत्पन्न ऋषियों, राजाओं और अन्य महापुरुषों के चरित्र तथा परम्पराओं का आख्यान वंशानुचरित कहलाता है।

काशी-माहात्म्य का ग्रन्थ-परिप्रेक्ष्य

काशीखण्ड स्कन्दमहापुराण का प्रसिद्ध खण्ड है, जिसमें काशी का माहात्म्य और उसका आधिदैविक स्वरूप वर्णित है। काशी को आनन्दवन और वाराणसी नामों से भी स्मरण किया गया है। पुराण-परम्परा में भगवान् विश्वनाथ द्वारा भगवती पार्वती को काशी-माहात्म्य सुनाने, तथा कार्तिकेय द्वारा उस आख्यान को अगस्त्य ऋषि तक पहुँचाने की कथा आती है। काशीखण्ड के अध्यायों और श्लोक-संख्या के विषय में विभिन्न परम्परागत विवरण मिलते हैं।

इस पुस्तक का मुख्य पाठ, तथापि, स्कन्दपुराण का सम्पूर्ण काशीखण्ड नहीं है। यह भट्ट लक्ष्मीधर के कृत्यकल्पतरु के तीर्थविवेचनकाण्ड में संकलित वाराणसी-माहात्म्य है; संकलन के भीतर मत्स्यपुराण, लिङ्गपुराण आदि के नाम से उद्धरण-सूत्र आते हैं। अतः ग्रन्थ-स्रोत और काशी-माहात्म्य की व्यापक पुराण-परम्परा को अलग-अलग समझना चाहिए।

कृत्यकल्पतरु और तीर्थविवेचनकाण्ड

धर्मशास्त्रीय निबन्ध-परम्परा में पण्डित लक्ष्मीधरभट्ट-विरचित ‘कृत्यकल्पतरु’ प्राचीन, बहुश्रुत और महत्त्वपूर्ण ग्रन्थ है। लक्ष्मीधर कान्यकुब्ज के राजा गोविन्दचन्द्र के महामात्य थे; उनका समय सामान्यतः ११वीं–१२वीं शताब्दी के आसपास माना जाता है। परवर्ती निबन्धकारों ने इस ग्रन्थ के वचनों को आदरपूर्वक उद्धृत किया। हेमाद्रि ने लक्ष्मीधर के वैदुष्य का विशेष सम्मान किया।

कृत्यकल्पतरु धर्मशास्त्रीय कृत्यों का विशाल संग्रह है। इसके विविध काण्डों में वर्णाश्रमधर्म, श्राद्ध, दान, प्रायश्चित्त, शान्ति, सदाचार, व्यवहार और तीर्थविवेचन से सम्बन्धित स्मृति तथा पुराण-वचन एकत्र मिलते हैं। इस संकलन से पाठक को अनेक ग्रन्थों में बिखरे हुए विषयों का एक स्थान पर अध्ययन करने की सुविधा होती है।

तीर्थविवेचनकाण्ड में वाराणसी, प्रयाग, गङ्गा, गया, कुरुक्षेत्र, पुष्कर, मथुरा, उज्जयिनी, बदरिकाश्रम, द्वारका, केदार और नैमिषारण्य जैसे तीर्थों का माहात्म्य तथा यात्रा-विधि संकलित है। वाराणसी के अविमुक्तक्षेत्र, लिङ्गों, वापियों, कुण्डों और हृदों का विवरण अनेक पुराण-स्रोतों से लिया गया है। उपलब्ध मुद्रित लिङ्गपुराण-पाठ और कृत्यकल्पतरु में उद्धृत वाराणसी-वर्णन के पाठ-परिमाण में भेद मिलता है; इस संस्करण में आधार वही १९४२ का कृत्यकल्पतरु-पाठ है जिसका उल्लेख ऊपर किया गया है।

सहायक सन्दर्भ: kashikhand.blogspot.com

संग्रहकर्ता-परिचय

श्री सुधांशु कुमार पाण्डेय

जन्मतिथि२४ जुलाई १९९३
वारशनिवार
जन्मस्थानकाशी, रामघाट—मेहता अस्पताल, वाराणसी, भारत
पञ्चाङ्ग-तिथि२१ श्रावण, शुक्ल पक्ष, षष्ठी
विक्रम संवत्२०५०, व्यय
पर्वकल्कि जयन्ती, स्कन्द षष्ठी
योगरवि योग, विडाल योग; शिव योग
नक्षत्रहस्त
निवासकामाख्या-काशी निवासी
ईमेलsudhanshu.pandey159@gmail.com

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥
मूकं करोति वाचालं पङ्गुं लङ्घयते गिरिम् ।
यत्कृपा तमहं वन्दे परमानन्दमाधवम् ॥

भावार्थ — जिनकी कृपा से मूक वाणी पा लेता है और पङ्गु दुर्गम पर्वत लाँघ जाता है, उन परमानन्दस्वरूप श्रीमाधव की मैं वन्दना करता हूँ।

वाराणसीमाहात्म्यम्

कृत्यकल्पतरु • तीर्थविवेचनकाण्ड

• • •

अथ वाराणसीमाहात्म्यम्

तत्र मत्स्यपुराणे।

ईश्वर उवाच –

॥ १ ॥ वाराणसीह भुवनत्रयसारभूता
रम्या सदा मम पुरी गिरिराजपुत्रि।
अत्रागता विविधदुष्कृतकारिणोऽपि
पापक्षयाद् विरजसः प्रतिभान्ति मर्त्याः॥

॥ २ ॥ एवं स्मृतं प्रियतमं मम देवि नित्यं
क्षेत्रं विचित्रतरुगुल्मलतासुपुष्पम्।
अस्मिन् मृतास् तनुभृतः पदम् आप्नुवन्ति
मोक्षाख्यम् एव मनसापि न संशयोऽत्र॥

॥ ३ ॥ इदं गुह्यतमं क्षेत्रं सदा वाराणसी मम।
सर्वेषाम् एव जन्तूनां हेतुर् मोक्षस्य सर्वदा॥

॥ ४ ॥ अस्मिन् सिद्धाः सदा देवि मदीयव्रतम् आस्थिताः।
अभ्यस्यन्ति परं योगं युक्तात्मानो जितेन्द्रियाः॥

॥ ५ ॥ मन्मना मम भक्तश् च मयि सर्वार्पितक्रियः।
यथा मोक्षम् इहाप्नोति अन्यत्र न तथा क्वचित्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १–५ — भगवान् ईश्वर कहते हैं—हे गिरिराजपुत्रि! वाराणसी तीनों लोकों का सारभूत स्वरूप और मेरी सदा रमणीय पुरी है। इसमें आने पर अनेक प्रकार के दुष्कर्म करने वाले मानव भी पापों का क्षय हो जाने से निर्मल दिखाई देते हैं। विचित्र वृक्षों, गुल्मों, लताओं और सुन्दर पुष्पों से सुशोभित यह क्षेत्र मुझे अत्यन्त प्रिय है; यहाँ देह त्यागने वाले प्राणी निःसन्देह मोक्ष नामक पद प्राप्त करते हैं। यह मेरा परम गोपनीय क्षेत्र समस्त जीवों के मोक्ष का हेतु है। यहाँ मेरे व्रत का आश्रय लेकर संयतचित्त और जितेन्द्रिय सिद्धगण परम योग का अभ्यास करते हैं। जो मुझमें मन लगाकर, मेरा भक्त बनकर और अपने समस्त कर्म मुझे अर्पित करके यहाँ रहता है, उसे जैसा मोक्ष प्राप्त होता है, वैसा अन्यत्र कहीं नहीं होता।

• • •

॥ ६ ॥ विमुक्तं न मया यस्मान् मोक्ष्यते वा कदाचन।
महत् क्षेत्रम् इदं तस्माद् अविमुक्तम् इति स्मृतम्॥

॥ ७ ॥ नैमिशे च कुरुक्षेत्रे गङ्गाद्वारे च पुष्करे।
स्नानात् संसेवनाद् वापि [न] मोक्षः प्राप्यते यतः॥

॥ ८ ॥ इह संप्राप्यते येन तत एतद् विशिष्यते।
प्रयागे वा भवेन् मोक्षो महाकालेऽथ वा प्रिये॥

॥ ९ ॥ अमरकण्टके तद्वत् तथा कायावरोहणे।
कालञ्जरे महाभाग इह वा मत्परिग्रहात्॥

॥ १० ॥ प्रयागाद् अपि तीर्थाग्र्याद् इदम् एव महत् स्मृतम्।

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ६–१० — हे देवि! मैंने इस महाक्षेत्र को कभी छोड़ा नहीं है और न कभी छोड़ूँगा; इसी कारण यह अविमुक्त कहलाता है। नैमिष, कुरुक्षेत्र, गङ्गाद्वार और पुष्कर में स्नान अथवा सेवन से जिस मोक्ष की प्राप्ति नहीं बतायी गयी, वह यहाँ प्राप्त होता है; इसलिए यह क्षेत्र विशेष कहा गया है। हे प्रिये! प्रयाग, महाकाल, अमरकण्टक, कायावरोहण और कालञ्जर में भी मोक्ष होता है; मेरे परिग्रह के कारण यहाँ भी उसकी प्राप्ति होती है। तीर्थश्रेष्ठ प्रयाग से भी इस महाक्षेत्र को महान् कहा गया है।

• • •

॥ ११ ॥ ध्यायतस् तत्र मां नित्यं योगाग्निर् दीप्यते भृशम्।
कैवल्यं परमं याति देवानाम् अपि दुर्लभम्॥

॥ १२ ॥ अव्यक्तलिङ्गैर् मुनिभिः सर्वसिद्धान्तवेदिभिः।
इह संप्राप्यते मोक्षो दुर्लभोऽन्यत्र कर्हिचित्॥

॥ १३ ॥ तेभ्यश् चाहं प्रयच्छामि योगैश्वर्यम् अनुत्तमम्।
आत्मनश् चैव सायुज्यम् ईप्सितं स्थानम् एव च॥

॥ १४ ॥ कुबेरस् तु महायक्षस् तथा सर्वार्पितक्रियः।
क्षेत्रसंसेवनाद् एव गणेशत्वम् अवाप ह॥

॥ १५ ॥ सर्वतो भविता यश् च सोऽपि भक्त्या ममैव तु।
इहैवाराध्य मां देवि सिद्धिं यास्यत्य् अनुत्तमाम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ११–१५ — जो यहाँ नित्य मेरा ध्यान करते हैं, उनके भीतर योगाग्नि प्रज्वलित होती है और वे देवताओं के लिए भी दुर्लभ कैवल्य पाते हैं। सिद्धान्तों के ज्ञाता मुनि यहाँ मोक्ष प्राप्त करते हैं; मैं उन्हें उत्तम योगसामर्थ्य, अपनी सायुज्यता और इच्छित पद देता हूँ। महायक्ष कुबेर ने इस क्षेत्र की सेवा से गणेशत्व पाया। जो श्रद्धा से यहाँ मेरी आराधना करेगा, वह भी परम सिद्धि प्राप्त करेगा।

• • •

॥ १६ ॥ पराशरसुतो योगी ऋषिर् व्यासो महातपाः।
धर्मयुक्तो भविष्यंश् च वेदसंस्थाप्रवर्तकः॥

॥ १७ ॥ वत्स्यते सोऽपि पद्माक्षि क्षेत्रेऽस्मिन् मुनिपुङ्गवः।
ब्रह्मा देवर्षिभिः सर्धं विष्णुर् वायुर् दिवाकरः॥

॥ १८ ॥ देवराजस् तथा शक्रस् तथान्ये त्रिदिवौकक्सः।
उपासते महात्मानः सर्वे माम् इह सुव्रताः॥

॥ १९ ॥ अन्ये च योगिनः सिद्धाश् छन्नरूपा महाव्रते।
अनन्यमनसो भूत्वा माम् इहोपासते सदा॥

॥ २० ॥ अलर्कश् च पुरीम् एतां मत्प्रसादाद् अवाप्स्यति।
स चैनां पूर्ववत् कृत्वा चातुर्वर्णाश्रमाकुलाम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १६–२० — हे पद्माक्षि! पराशरपुत्र, महातपस्वी योगी एवं मुनिश्रेष्ठ व्यास, जो धर्मयुक्त और वेदों की व्यवस्था के प्रवर्तक होंगे, इस क्षेत्र में निवास करेंगे। ब्रह्मा देवर्षियों के साथ, विष्णु, वायु, सूर्य, इन्द्र और अन्य देवगण भी उत्तम व्रतों का पालन करते हुए यहाँ मेरी उपासना करते हैं। हे महाव्रते! अन्य सिद्ध योगी भी अपने स्वरूप को छिपाकर अनन्य चित्त से निरन्तर मेरी आराधना करते हैं। मेरी कृपा से राजा अलर्क इस पुरी को प्राप्त करेगा और इसे पूर्ववत् चारों वर्णों और आश्रमों से युक्त करेगा।

• • •

॥ २१ ॥ स्फीतां जनपदाकीर्णां भुक्त्वा च सुचिरं नृपः।
मयि सर्वार्पितप्राणो माम् एवं प्रतिपत्स्यते॥

॥ २२ ॥ ततः प्रभृति चार्वङ्गि येऽपि क्षेत्रनिवासिनः।
गृहिणो लिङ्गिनो वापि मद्भक्ता मत्परायणाः॥

॥ २३ ॥ मत्प्रसादाद् गमिष्यन्ति मोक्षं परमदुर्लभम्।
विषयासक्तचित्तोऽपि त्यक्तधर्मरतिर् नरः॥

॥ २४ ॥ इह क्षेत्रे मृतः सोऽपि संसारं न पुनर् विशेत्।
ये पुनर् निर्ममा धीराः सत्त्वस्था विजितेन्द्रियाः॥

॥ २५ ॥ व्रतिनश् च निरारम्भाः सर्वे ते मयि भाविताः।
देहभेदं समासाद्य दीप्यन्ते सङ्गवर्जिताः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक २१–२५ — राजा अलर्क समृद्ध और जनसमुदाय से परिपूर्ण उस पुरी का दीर्घकाल तक उपभोग करके अपने प्राण मुझे समर्पित कर मुझे ही प्राप्त होगा। हे चार्वङ्गि! उसके अनन्तर इस क्षेत्र में निवास करने वाले मेरे परायण भक्त, चाहे गृहस्थ हों अथवा लिङ्गधारी, मेरी कृपा से परम दुर्लभ मोक्ष को प्राप्त होंगे। विषयासक्त और धर्म से विमुख मानव भी यहाँ मृत्यु को प्राप्त होकर पुनः संसार में प्रवेश नहीं करता। जो ममतारहित, धैर्यवान्, सात्त्विक, जितेन्द्रिय और व्रतपरायण पुरुष समस्त आरम्भों से निवृत्त होकर मुझमें भाव लगाते हैं, वे देहावसान पर आसक्तिरहित और तेजस्वी होते हैं।

• • •

॥ २६ ॥ गता एव परं मोक्षं प्रसादान् मम सुव्रताः।
जन्मान्तरसहस्रेषु युञ्जन् योगी यम् आप्नुयात्॥

॥ २७ ॥ तम् इहैव परं मोक्षं मरणाद् अधिगच्छति।
एतत् संक्षेपतो देवि क्षेत्रस्यास्य महत् फलम्॥

॥ २८ ॥ अविमुक्तस्य कथितं मया ते गुह्यम् उत्तमम्।

॥ २९ ॥ अविमुक्ते परा सिद्धिर् अविमुक्ते परा गतिः।
जप्तं दत्तं हुतं चेष्टं तपस् तप्तं कृतं च यत्॥

॥ ३० ॥ दानम् अध्ययनं सर्वं यथा भवति चाक्षयम्।
जन्मान्तरसहस्रेण यत् पापं पूर्वसंचितम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक २६–३० — मेरी कृपा से सुव्रत पुरुष परम मोक्ष प्राप्त करते हैं। जिस मोक्ष को योगी हजारों जन्मों तक साधना करके पाता है, वही यहाँ मरण से प्राप्त होता है। हे देवि! इस प्रकार मैंने अविमुक्त क्षेत्र का परम गोपनीय और महान् फल संक्षेप में कहा। अविमुक्त में परम सिद्धि और परम गति है; यहाँ किया हुआ जप, दान, होम, यज्ञ, तप तथा अध्ययन अक्षय होता है। अनेक जन्मों से संचित पापों के नाश का माहात्म्य भी आगे कहा गया है।

• • •

॥ ३१ ॥ अविमुक्तं प्रविष्टस्य तत् सर्वं व्रजति क्षयम्।
अविमुक्ताग्निना दग्धम् अग्नौ तूलम् इवाहितम्॥

॥ ३२ ॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा वै वर्णसंकराः।
कृमिम्लेच्छाश्च ये चान्ये संकीर्णाः पापयोनयः॥

॥ ३३ ॥ कीटाः पिपीलिकाश् चैव ये चान्ये मृगपक्षिणः।
कालेन निधनं प्राप्ता अविमुक्ते शृणु प्रिये॥

॥ ३४ ॥ चन्द्रार्धमौलिनः सर्वे ललाटाक्षा वृषध्वजाः।
शिवे मम पुरे देवि जायन्ते तत्र मानवाः॥

॥ ३५ ॥ अकामो वा सकामो वा अपि तिर्यग्गतोऽपि वा।
अविमुक्ते त्यजन् प्राणान् मम लोके महीयते॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ३१–३५ — अविमुक्त में प्रवेश करने वाले के अनेक जन्मों के पूर्वसंचित पाप इस क्षेत्र की अग्नि से ऐसे नष्ट होते हैं जैसे अग्नि में डाली हुई रूई। ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र, वर्णसंकर तथा अन्य जीव, यहाँ तक कि कीट, पिपीलिका, मृग और पक्षी भी, अविमुक्त में कालवश मृत्यु प्राप्त करने पर शिवपुरी में चन्द्रकलाधारी, ललाटनेत्र और वृषभध्वज रूप से उत्पन्न होते हैं। सकाम हो या निष्काम अथवा तिर्यक् योनि में स्थित, अविमुक्त में प्राण त्यागने वाला मेरे लोक में महिमा प्राप्त करता है।

• • •

॥ ३६ ॥ अविमुक्ते यदा गच्छेत् कदाचित् कालपर्ययात्।
अश्मना चरणौ भित्त्वा तत्रैव निधनं व्रजेत्॥

॥ ३७ ॥ याति तीर्थानि श्रूयन्ते त्रिषु लोकेषु विश्रुते।
अविमुक्तस्य पादे तु नित्यं संनिहितानि वै॥

॥ ३८ ॥ आ देहपतनाद् यावत् तत् क्षेत्रं यो न मुञ्चति।
ब्रह्मचर्यव्रतैः सम्यक् सम्यग् इष्टं मखैर् भवेत्॥

॥ ३९ ॥ यस् तत्र निवसेद् विप्रः संयतात्मा समाहितः।
त्रैकाल्यम् अपि भुञ्जानो वायुभक्षः सदा भवेत्॥

॥ ४० ॥ निमेषमात्रम् अपि यो ह्य् अविमुक्ते तु भक्तिमान्।
[ब्रह्मचर्यसमायुक्तः स परं प्राप्नुयात् तपः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ३६–४० — अविमुक्त की यात्रा, वहाँ मृत्यु और इस महाक्षेत्र के माहात्म्य का निरूपण किया गया है। तीनों लोकों में प्रसिद्ध तीर्थ अविमुक्त के चरणों में सदा सन्निहित कहे गये हैं। जो देहपात तक यह क्षेत्र नहीं छोड़ता, उसका निवास ब्रह्मचर्यव्रत और यज्ञों के सम्यक् अनुष्ठान के तुल्य कहा गया है। यहाँ संयतचित्त और एकाग्र होकर रहने वाला ब्राह्मण तीनों समय भोजन करता हुआ भी वायुभक्षी के समान फल का भागी होता है। जो भक्त ब्रह्मचर्य से युक्त होकर क्षणमात्र भी अविमुक्त में रहता है, वह परम तप को प्राप्त करता है।

• • •

॥ ४१ ॥ तत्र मासं वसेद् वीरो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः।]
सम्यक् तेन व्रतं चीर्णं दिव्यं पाशुपतं महत्॥

॥ ४२ ॥ जपन् मृत्युभयं तीर्त्वा स याति परमां गतिम्।
नैःश्रेयसीं गतिं पुण्यां तथा योगगतिं भजेत्॥

॥ ४३ ॥ न हि योगगतिर् लभ्या जन्मान्तरशतैर् अपि।
प्राप्यते क्षेत्रमाहात्म्यात् प्रभावाच् छङ्करस्य च॥

॥ ४४ ॥ ब्रह्महा योऽभिगच्छेत् तु अविमुक्तं कदाचन।
तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्याद् ब्रह्महत्या निवर्तते॥

॥ ४५ ॥ आ देहपतनाद् यावत् तत् क्षेत्रं यो न मुञ्चति।
न केवलं ब्रह्महत्या प्राकृतश् च निवर्तते॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ४१–४५ — जो धीर पुरुष यहाँ एक मास तक अल्पाहार और इन्द्रियनिग्रह के साथ निवास करता है, उसके द्वारा महान् दिव्य पाशुपत व्रत का सम्यक् पालन होता है। जप करने वाला मृत्युभय को पार करके पुण्यमयी परम कल्याणरूप योगगति पाता है। सैकड़ों जन्मों में भी दुर्लभ वह गति क्षेत्र के माहात्म्य और शंकर के प्रभाव से प्राप्त होती है। ब्रह्महत्या करने वाला भी कभी अविमुक्त में आ जाए तो क्षेत्र के माहात्म्य से उसका वह पाप निवृत्त होता है; जो देहपात तक यह क्षेत्र नहीं छोड़ता, उसके अन्य पाप भी निवृत्त होते हैं।

• • •

॥ ४६ ॥ [प्राप्य विश्वेश्वरं देवं न स भूतो विजायते।]
अनन्यमानसो भूत्वा योऽविमुक्तं न मुञ्चति।
तस्य देवः सदा तुष्टः सर्वान् कामान् प्रयच्छति॥

॥ ४७ ॥ द्वारं यत् सांख्ययोगानां स तत्र वसति प्रभुः।
सगुणो हि भवेद् देवो भक्तानाम् अनुकम्पया॥

॥ ४८ ॥ अविमुक्तं परं क्षेत्रम् अविमुक्ते परा गतिः।
अविमुक्ते परा सिद्धिर् अविमुक्ते परं पदम्॥

॥ ४९ ॥ अविमुक्तं निषेवेत देवर्षिगणसेवितम्।
यदीच्छेन् मानवो धीरो न पुनर्जन्म आत्मनः॥

॥ ५० ॥ मेरोः शक्या गुणा वक्तुं द्वीपानां च तथैव च।
समुद्राणां च सर्वेषां नाविमुक्ते तु शक्यते॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ४६–५० — जो अनन्य चित्त होकर अविमुक्त को नहीं छोड़ता, उस पर देव सदा प्रसन्न रहते हैं और उसकी सब कामनाएँ पूर्ण करते हैं। जो प्रभु सांख्य और योग के द्वार हैं, वे भक्तों पर अनुग्रह के लिए यहाँ सगुण रूप से विराजते हैं। अविमुक्त परम क्षेत्र, परम गति, परम सिद्धि और परम पद है। जो धीर मानव अपना पुनर्जन्म नहीं चाहता, वह देवर्षिगणों से सेवित इस क्षेत्र का सेवन करे। मेरु, द्वीपों और समस्त समुद्रों के गुणों का वर्णन सम्भव है, किन्तु अविमुक्त के गुणों का पूर्ण वर्णन सम्भव नहीं।

• • •

॥ ५१ ॥ अन्तकाले मनुष्याणां छिद्यमानेषु मर्मसु।
वायुना प्रेर्यमाणानां स्मृतिर् नैवोपजायते॥

॥ ५२ ॥ अविमुक्ते ह्य् अन्तकाले भक्तानाम् ईश्वरः स्वयम्।
कर्मभिः प्रेयमाणानां कर्णजापं प्रयच्छति॥

॥ ५३ ॥ ईश्वरप्रेरितो याति दुष्प्रापम् अकृतात्मभिः।
अशाश्वतम् इदं ज्ञात्वा मानुष्यं बहुकिल्बिषम्॥

॥ ५४ ॥ अविमुक्तं निषेवेत संसारभयमोचनम्।
भोगमोक्षप्रदं दिव्यं बहुपापविनाशनम्॥

॥ ५५ ॥ विध्नैर् आलोड्यमानोऽपि योऽविमुक्तं न मुञ्चति।
न मुञ्चति जरामृत्युं जन्म चैतद् अशाश्वतम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ५१–५५ — अन्तकाल में मर्मस्थानों के विदीर्ण होने और प्राणवायु से व्याकुल मानवों को स्मृति नहीं रह जाती; किन्तु अविमुक्त में कर्मों से प्रेरित भक्तों के अन्त समय स्वयं ईश्वर उनके कान में उपदेश देते हैं। ईश्वर से प्रेरित जीव उस पद को प्राप्त होता है जो असंयतात्मा पुरुषों के लिए दुर्लभ है। अनित्य और अनेक पापों से घिरे मानव जीवन को जानकर संसारभय का निवारण करने वाले, भोग और मोक्ष प्रदान करने वाले तथा अनेक पापों का नाश करने वाले दिव्य अविमुक्त का सेवन करना चाहिए। विघ्नों से विचलित होने पर भी इस क्षेत्र को न छोड़ने और जन्म, जरा तथा मृत्यु के सम्बन्ध का भी यहाँ निरूपण है।

• • •

॥ ५६ ॥ अविमुक्तप्रसादात् तु शिवसायुज्यम् आप्नुयात्।

॥ ५७ ॥ [यदि पापी यदि शवो यदि वा धार्मिको नरः।
मुच्यते सर्वपापेभ्यः अविमुक्तं व्रजेद् यदि॥

॥ ५८ ॥ सर्वगुह्योत्तमं स्थानं मम प्रियतमं शुभम्।
धन्याः प्रविष्टाः सुश्रोणि मम भक्ता द्विजातयः॥

॥ ५९ ॥ मद्भक्तिपरमा नित्यं नान्यभक्ताश् च ये नराः।
अस्मिन् प्राणान् परित्यज्य गच्छन्ति परमां गतिम्॥

॥ ६० ॥ सदा यजति सत्त्रेण सदा दानं प्रयच्छति।
सदा तपस्वी भवति अविमुक्ते स्थितो नरः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ५६–६० — अविमुक्त के प्रसाद से शिवसायुज्य की प्राप्ति होती है। पापी हो अथवा धर्मात्मा, इस क्षेत्र में आने वाला समस्त पापों से मुक्त होता है। हे सुश्रोणि! यह समस्त गुह्य स्थानों में श्रेष्ठ, शुभ और मुझे परम प्रिय है; इसमें प्रवेश करने वाले मेरे भक्त द्विज धन्य हैं। जो पुरुष सदा मेरी अनन्य भक्ति में तत्पर रहकर यहाँ प्राण त्यागते हैं, वे परम गति को प्राप्त होते हैं। अविमुक्त में स्थित मानव निरन्तर सत्रयाग और दान करता हुआ तथा तपस्वी के समान कहा गया है।

• • •

॥ ६१ ॥ यो मां प्रयजते नित्यं तस्य तुष्याम्य् अहं प्रिये।
सर्वदानानि यो दद्यात् सर्वयज्ञेषु दीक्षितः॥

॥ ६२ ॥ सर्वतीर्थाभिषेकी च स प्रपद्येत माम् इह।
अविमुक्तं सदा देवि ये व्रजन्ति सुनिश्चिताः॥

॥ ६३ ॥ ते तिष्थन्तीह सुश्रोणि मम भक्तास् त्रिविष्टपे।
मत्प्रसादात् तु ते देवि दीप्यन्ते शुभलोचने॥

॥ ६४ ॥ दुर्धर्षा दुर्धराश् चैव भवन्ति विगतज्वराः।

॥ ६५ ॥ अविमुक्ते यजन्ते तु मद्भक्ताः कृतनिश्चयाः।
न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैर् अपि॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ६१–६५ — हे प्रिये! जो नित्य मेरी अर्चना करता है, उससे मैं प्रसन्न होता हूँ। समस्त दान देने वाला, सब यज्ञों में दीक्षित और समस्त तीर्थों में स्नान करने वाला यहाँ मेरा आश्रय प्राप्त करे। हे देवि! जो मेरे भक्त दृढ़ निश्चय करके अविमुक्त आते हैं, वे मेरी कृपा से दिव्य लोक में तेजस्वी, दुर्धर्ष और सन्तापरहित होते हैं। जो निश्चयपूर्वक यहाँ मेरी आराधना करते हैं, उनका सैकड़ों करोड़ कल्पों में भी पुनरागमन नहीं होता।

• • •

॥ ६६ ॥ अविमुक्तं गता ये वै महापुण्यकृतो नराः।
अक्षरा ह्य् अजराश् चैव अदेयाश् च भवन्ति ते॥

॥ ६७ ॥ मत्प्रसादाद् वरारोहे माम् एव प्रविशन्ति ते।
शाकपर्णाशिनो दान्ताः संप्रक्षाला मरीचिपाः॥

॥ ६८ ॥ दन्तोलूखलिनश् चैव अश्मकुट्टास् तथा परे।
मासि मासि कुशाग्रेण जलम् आस्वादयन्ति ये।
वृक्षमूलनिकेताश् च शिलाशय्यास् तथापरे॥

॥ ६९ ॥ आदित्यवपुषः सर्वे जितक्रोधा जितेन्द्रियाः।
एवं बहुविधैर् अन्यैर् अन्यत्र चरितव्रताः॥

॥ ७० ॥ त्रैकाल्यम् अपि भुञ्जाना येऽविमुक्तनिवासिनः।
तपश् चरन्ति चान्यत्र कलां नार्हन्ति षोडशीम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ६६–७० — हे वरारोहे! महान् पुण्य करने वाले जो पुरुष अविमुक्त को प्राप्त होते हैं, वे अक्षय और अजर होकर मेरी कृपा से मुझमें ही प्रवेश करते हैं। अन्यत्र कोई शाक-पत्र खाकर, कोई पात्रों को धोकर प्राप्त अन्न से, कोई सूर्यकिरणों पर निर्वाह करते हुए, कोई दाँतों से अथवा पत्थर पर अन्न कूटकर, कोई मास में एक बार कुशाग्र से जल ग्रहण करके और कोई वृक्षमूल या शिलाशय्या पर रहकर कठिन व्रत करता है। क्रोध और इन्द्रियों पर विजय प्राप्त उन अनेक तपस्वियों का तप भी, यहाँ तीनों समय भोजन करते हुए अविमुक्त में निवास करने वालों की महिमा की सोलहवीं कला के तुल्य नहीं कहा गया है।

• • •

॥ ७१ ॥ येऽविमुक्ते वसन्तीह स्वर्गे च प्रविशन्ति ते।
मत्समः पुरुषो नास्ति त्वत्समा नास्ति योषिताम्॥

॥ ७२ ॥ अविमुक्तसमं क्षेत्रं न भूतं न भविष्यति।
अविमुक्ते परो योगो ह्य् अविमुक्ते परा गतिः॥

॥ ७३ ॥ अविमुक्ते परो मोक्षः क्षेत्रं नैवास्ति तादृशम्।
परं गुह्यं प्रवक्ष्यामि तत्त्वेन वरवर्णिनि॥

॥ ७४ ॥ अविमुक्ते महाक्षेत्रे यद् भुक्तं हि मया पुरा।
जन्मान्तरशतैर् देवि योगोऽयं यदि लभ्यते॥

॥ ७५ ॥ मोक्षः शतसहस्रेण जन्मना लभ्यते न वा।
अविमुक्ते वसेद् देवि मद्भक्तः कृतनिश्चयः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ७१–७५ — अविमुक्त में रहने वाले स्वर्ग और परम गति पाते हैं। शिव पार्वती से कहते हैं कि उनके समान पुरुष और पार्वती के समान स्त्री कोई नहीं; इसी प्रकार अविमुक्त के समान क्षेत्र न कभी हुआ, न होगा। यहाँ श्रेष्ठ योग, गति और मोक्ष हैं। यह परम रहस्य है: सैकड़ों जन्मों में दुर्लभ योग तथा लाखों जन्मों में भी अनिश्चित मोक्ष, दृढ़ भक्त को यहाँ एक ही जन्म में मिल सकता है।

• • •

॥ ७६ ॥ एकेन जन्मना सोऽपि योगं मोक्षं च विन्दति।

॥ ७७ ॥ क्षेत्रे मूर्तः सदा धर्मस् तस्मिन् संनिहितः प्रिये।
चतुर्णाम् अपि वर्णानां गतिस् तु परमा स्मृता॥

॥ ७८ ॥ स्वर्णशृङ्गीं रौप्यखुरां चैलकण्ठां पयस्विनीम्।
वाराणस्यां तु यो दद्याद् आकर्णायतलोचने॥

॥ ७९ ॥ गां दत्वा तु वरारोहे ब्राह्मणे वेदपारगे।
आसप्तमं कुलं तेन पावितं नात्र संशयः॥

॥ ८० ॥ यो दद्याद् ब्राह्मणे कुंचित् तस्मिन् क्षेत्रे वरानने।
कनकं रजतं वस्त्रम् अन्नाद्यं बहु विस्तरम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ७६–८० — दृढ़निश्चयी शिवभक्त इसी एक जन्म में योग और मोक्ष प्राप्त करता है। हे प्रिये! इस क्षेत्र में धर्म सदा मूर्तिमान् उपस्थित है और यह चारों वर्णों की परम गति कहा गया है। वाराणसी में वेदपारंगत ब्राह्मण को स्वर्णमय सींग, रजतमय खुर और वस्त्र से अलंकृत कण्ठ वाली दुग्धवती गौ देने वाला सातवीं पीढ़ी तक अपने कुल को पावन करता है। इस क्षेत्र में ब्राह्मण को सुवर्ण, रजत, वस्त्र और प्रचुर अन्नादि के दान की महिमा भी कही गयी है।

• • •

॥ ८१ ॥ अक्षयं चाव्ययं चैव स्यात् तत्रस्थं सुलोचने।
शृणु तत्त्वेन तीर्थस्य विभूतिं व्युष्टिम् एव च॥

तत्र स्नाता महाभागे भवन्ति विरजा जनाः।

॥ ८२ ॥ दशानाम् अश्वमेधानां यज्ञानां यत् फलं भवेत्॥

॥ ८३ ॥ तद् अवाप्नोति धर्मात्मा तत्र स्नात्वा वरानने।
स्वल्पम् अल्पं च यो दद्याद् ब्राह्मणे वेदपारगे॥

॥ ८४ ॥ शुभां गतिम् अवाप्नोति अग्निवच् चैव दीप्यते।

॥ ८५ ॥ उपवासं तु यः कृत्वा विप्रान् संतर्पयेन् नरः।
स सौत्रामणियज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ८१–८५ — हे सुलोचने! इस क्षेत्र में दिया हुआ दान अक्षय और अविनाशी होता है। अब इस तीर्थ की विभूति और फल का तत्त्व सुनो। यहाँ स्नान करने वाला धर्मात्मा दस अश्वमेध यज्ञों का फल प्राप्त करता है। वेदपारंगत ब्राह्मण को थोड़ा-सा भी दान देने वाला शुभ गति पाकर अग्नि के समान प्रकाशित होता है। उपवास करके ब्राह्मणों को सन्तुष्ट करने वाला मानव सौत्रामणि यज्ञ का फल प्राप्त करता है।

• • •

॥ ८६ ॥ एकाहारस् तु यस् तिष्ठेन् मासं तत्र वरानने।
यावज्जीवकृतं पापं मासेनैकेन नश्यति॥

॥ ८७ ॥ अग्निप्रवेशं ये कुर्युर् अविमुक्ते विधानतः।
प्रविशन्ति सुखं ते मां न पुनर् भाविनो जनाः॥

॥ ८८ ॥ कुर्वन्त्य् अनशनं ये तु मद्भक्ताः कृतनिश्चयाः।
न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैर् अपि॥

॥ ८९ ॥ अर्चयेद् यस् तु मां देवि अविमुक्ते वरानने।
तस्य धर्मं प्रवक्ष्यामि यावद् आप्नोति मानवः॥

॥ ९० ॥ दश सौवर्णिकं पुणं योऽविमुक्ते प्रयच्छति।
अग्निहोत्रफलं धूपे गन्धदानेन तच् छृणु॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ८६–९० — वाराणसी में एक महीने तक दिन में एक बार भोजन करने से जीवनभर के संचित पाप नष्ट होते हैं, ऐसा कहा गया है। पाठ में विधिपूर्वक अग्नि-प्रवेश और अनशन-व्रत करने वाले शिवभक्तों के पुनर्जन्म से मुक्त होने का वर्णन है। अविमुक्त में शिव की आराधना करने पर मिलने वाले धर्मफल का विस्तार सुनाया जाता है; वहाँ सुवर्ण, धूप और सुगंधित द्रव्य का अर्पण भी पुण्यकारी है।

• • •

॥ ९१ ॥ भूमिदानेन तत्तुल्यं गोप्रदानफलं स्मृतम्।
संमार्जने पञ्चशतं सहस्रम् अनुलेपने॥

॥ ९२ ॥ मालाशतसहस्रं तु अनन्तं गीतवादनम्।
ब्रह्महत्यापहं तीर्थं क्षेत्रम् एतन् मया कृतम्॥

॥ ९३ ॥ श्मशानम् एतद् भद्रं ते वरं च वरवर्णिनि।
कालो भूत्वा जगद् इदं संहरामि सृजामि च॥

॥ ९४ ॥ देवेशि सर्वगुह्यानां स्थानं प्रियत्मं मम।
मद्भक्तास् तत्र गच्छन्ति विष्णुभक्तास् तथैव च॥

॥ ९५ ॥ ये भक्ता भास्करे देवि लोकनाथे दिवाकरे।
अत्रस्थो यस् त्यजेद् देहं माम् एव प्रविशेत् तु सः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ९१–९५ — भूमि और गौदान को समान पुण्यकारी कहा गया है; स्थान की सफाई, लेपन, पुष्पमाला अर्पण तथा गीत-संगीत सेवा का फल भी वर्णित है। शिव कहते हैं कि यह क्षेत्र ब्रह्महत्या जैसे पापों का नाश करने वाला है और उनका प्रिय श्मशान है—वे कालरूप होकर जगत की सृष्टि और संहार करते हैं। यह समस्त गुह्य स्थानों में प्रिय है; शिव, विष्णु और सूर्य के भक्त यहाँ देह त्यागकर परमेश्वर को प्राप्त होते हैं।

• • •

॥ ९६ ॥ ज्ञाने विहितनिष्ठानां परमानन्दम् इच्छताम्।
या गतिर् विहिता सद्भिः साविमुक्ते मृतस्य तु॥

॥ ९७ ॥ भवस्य प्रीतिर् अतुला त्व् अविमुक्ते ह्य् अनौपमा।
असंख्येयं फलं तत्र ह्य् अक्षया च गतिर् भवेत्॥

॥ ९८ ॥ परं गुह्यं समाख्यातं श्मशानम् इति संज्ञितम्।
अविमुक्तं न सेवन्ते वञ्चितास् ते नरा भुवि॥

॥ ९९ ॥ अविमुक्ते स्थितैः पुण्यैः पांसुभिर् वायुनेरितैः।
स्पृष्ट्वा दुष्कृतकर्माणो यास्यन्ति परमां गतिम्॥

॥ १०० ॥ अविमुक्तगुणान् वक्तुं देवदानवमानवैः।
न शक्यन्ते ह्य् अमेयत्वात् स्वयं यत्र भवः स्थितः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ९६–१०० — ज्ञान में स्थित होकर परम आनंद चाहने वालों के लिए सत्पुरुषों ने जिस परम गति का उपदेश दिया है, वही अविमुक्त में देह त्यागने वाले को प्राप्त होती है। यहाँ शिव की अतुलनीय कृपा, अगणित पुण्य और अक्षय गति प्राप्त होती है। यह परम गोपनीय क्षेत्र ‘श्मशान’ नाम से भी विख्यात है; जो इसका सेवन नहीं करते, वे इस अवसर से वंचित रहते हैं। यहाँ की पावन धूलि वायु से उड़कर दुष्कर्मियों को भी स्पर्श करे तो उन्हें परम गति प्राप्त होती है। स्वयं शिव के निवास के कारण इसका गुणगान देव, दानव और मानव पूरी तरह नहीं कर सकते।

• • •

॥ १०१ ॥ नानाहिताग्निर् नायज्वा नाशुचिस् तस्करोऽपि वा।
अविमुक्ते वसेद् यस् तु स वसेद् ईश्वरालये॥

॥ १०२ ॥ न तत्रापुण्यकृत् कश्चित् प्रभावाद् ईश्वरस्य तु।
अज्ञानाज् ज्ञानतो वापि स्त्रिया वा पुरुषेण वा॥

॥ १०३ ॥ यत् किंचिद् अशुभं कर्म कृतं मानुषबुद्धिना।
अविमुक्ते प्रविष्टस्य तत् सर्वं भस्मसाद् भवेत्॥

॥ १०४ ॥ दृष्ट्वैतान् दीनकृपणान् पापान् दुष्कृतकारिणः।
देवोऽनुकम्पया सर्वान् नयत्य् आशु परां गतिम्॥

॥ १०५ ॥ भक्तानुकम्पी भगवांस् तिर्यग्योनिगतान् अपि।
भगवांस् तत्र नयति यत्र यान्ति न याज्ञिकः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १०१–१०५ — जो मानव अग्निहोत्र न करने वाला, यज्ञ न करने वाला, अशुचि अथवा चोर भी हो, वह अविमुक्त में निवास करके ईश्वरालय में रहता है। ईश्वर के प्रभाव से यहाँ कोई पुण्य से वंचित नहीं रहता। स्त्री अथवा पुरुष ने जानकर या अनजाने में जो भी अशुभ कर्म किये हों, वे अविमुक्त में प्रवेश करने पर भस्म हो जाते हैं। दीन, कृपण और दुष्कर्म करने वाले जीवों को देखकर भगवान् अनुकम्पावश शीघ्र परम गति प्रदान करते हैं। भक्तवत्सल भगवान् तिर्यक् योनियों में स्थित प्राणियों को भी उस स्थान पर पहुँचाते हैं जहाँ यज्ञ करने वाले भी नहीं पहुँचते।

• • •

॥ १०६ ॥ न सा गतिः कुरुक्षेत्रे गङ्गाद्वारे न पुष्करे।
या गतिर् विहिता पुंसाम् अविमुक्तनिवासिनाम्॥

॥ १०७ ॥ तिर्यग्योनिगताः सत्त्वा येऽविमुक्तकृतालयाः।
कालेन निधनं प्राप्तास् तेऽपि यान्ति परां गतिम्॥

॥ १०८ ॥ मेरुमन्दरमात्रोऽपि राशिः पापस्य कर्मणः।
अविमुक्तं समासाद्य तत्क्षणाद् व्रजति क्षयम्॥

॥ १०९ ॥ श्मशानम् इति विख्यातम् अविमुक्तं शिवालयम्।
तद् गृहं देवदेवस्य तत् तीर्थं तत् तपोवनम्॥

तत्र ब्रह्मादयो देवा नारायणपुरोगमाः।

॥ ११० ॥ योगिनश् च तथा साध्या भगवन्तं सनातनम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १०६–११० — कुरुक्षेत्र, गङ्गाद्वार और पुष्कर में भी अविमुक्त-निवासियों जैसी गति नहीं बताई गई। यहाँ घर बनाने वाले पशु-पक्षी भी मृत्यु के बाद परम गति पाते हैं; मेरु पर्वत-जितना पाप-समूह भी इस क्षेत्र में आते ही नष्ट हो जाता है। शिव का यह अविमुक्त श्मशान, उनका घर, तीर्थ और तपोवन है, जहाँ योगी तथा साध्यगण सनातन भगवान् की उपासना करते हैं।

• • •

॥ १११ ॥ उपासते शिवं भक्त्या मद्भक्ता मत्परायणाः।
या गतिर् ज्ञानतपसां या गतिर् यज्ञयागिनाम्॥

॥ ११२ ॥ अविमुक्ते मृतानां तु सा गतिर् विहिता शुभा।

॥ ११३ ॥ आदित्योपासनं कृत्वा विप्राश् चामरतां गताः।
अन्येऽपि तत्र ये वर्णा भवभक्ताः समाहिताः॥

॥ ११४ ॥ अविमुक्ते विमुक्तास् ते यास्यन्ति परमां गतिम्।
अष्टौ मासान् विहारः स्याद् यतीनां संयतात्मनाम्॥

॥ ११५ ॥ एकत्र चतुरो मासान् अर्धं च निवसेत् पुनः।
अविमुक्ते प्रविष्टानां विहारस् तु न विद्यते॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १११–११५ — भक्तिपूर्वक भगवान् शिव की उपासना की जाती है। ज्ञानियों और तपस्वियों को अथवा यज्ञ करने वालों को जो शुभ गति प्राप्त होती है, वही अविमुक्त में देह त्यागने वालों के लिए कही गयी है। सूर्योपासना से ब्राह्मण अमरत्व को प्राप्त हुए और अन्य वर्णों के एकाग्र शिवभक्त भी यहाँ मुक्त होकर परम गति पाते हैं। संयतात्मा यतियों के आठ मास विहार और चार मास एक स्थान पर निवास का विधान कहा गया है; अविमुक्त में प्रवेश करने पर उनके लिए विहार की बाध्यता नहीं रहती।

• • •

॥ ११६ ॥ न दोषोऽभिभवेत् तत्र दृष्टं शास्त्रे पुरातने।
मोक्षोऽप्य् असंशयस् तत्र पञ्चत्वं तु गतस्य वै॥

॥ ११७ ॥ स्त्रियः पतिव्रता याश् च भवभक्ताः समाहिताः।
अविमुक्ते विमुक्तास् ता यास्यन्ति परमां गतिम्॥

॥ ११८ ॥ अन्या याः कामचारिण्यः स्त्रियो भोगपरायणाः।
कालेन निधनं प्राप्तास् ताश् च यान्ति परां गतिम्॥

॥ ११९ ॥ यत्र योगश् च मोक्षश् च प्राप्यते दुर्लभो नरैः।
अविमुक्तं समासाद्य नान्यद् गच्छेत् तपोवनम्॥

॥ १२० ॥ सर्वात्मना तपः सत्यं प्राणिनां नात्र संशयः।
अविमुक्ते वसेद् यस् तु मम तुल्यो भवेन् नरः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ११६–१२० — प्राचीन शास्त्र के अनुसार यहाँ दोष नहीं लगता; अविमुक्त में देहांत होने पर निःसंदेह मोक्ष प्राप्त होता है। पतिव्रता और शिवभक्त स्त्रियाँ, तथा भोगपरायण स्त्रियाँ भी मृत्यु के बाद परम गति पाती हैं। मानवों के लिए दुर्लभ योग और मोक्ष जहाँ उपलब्ध हैं, उस अविमुक्त को छोड़कर अन्य तपोवन की खोज न करे। यहाँ निवास करने वाला मानव शिव के तुल्य हो जाता है।

• • •

॥ १२१ ॥ यतो मया न विमुक्तम् अविमुक्तं ततः स्मृतम्।
अविमुक्तं न सेवन्ते मूढा ये तामसा नराः॥

॥ १२२ ॥ विण्मूत्ररेतसां मध्ये ते वसन्ति पुनः पुनः।
कामः क्रोधोऽतिलोभश् च दम्भः स्तम्भोऽतिमत्सरः॥

॥ १२३ ॥ निद्रा तन्द्रा तथालस्यं पैशुन्यम् इति ते दश।
अविमुक्ते स्थिता विघ्नाः शक्रेण विहिताः स्वयम्॥

॥ १२४ ॥ विनायकोपसर्गश् च सततं मूर्ध्नि तिष्ठति।
पुण्यम् एतद् भवेत् सर्वं भक्तानाम् अनुकम्पया॥

॥ १२५ ॥ परं गुह्यम् इति ज्ञात्वा ततः शास्त्रानुदर्शनात्।
व्याहृतं देवदेवैस् तु मुनिभिस् तत्त्वदर्शिभिः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १२१–१२५ — भगवान् कहते हैं—मेरे द्वारा कभी न छोड़े जाने के कारण यह क्षेत्र अविमुक्त कहलाता है। जो मूढ़ और तामस पुरुष इसका सेवन नहीं करते, वे बारम्बार मल-मूत्र और रेतस् के मध्य निवास करते हैं। काम, क्रोध, अतिलोभ, दम्भ, स्तम्भ, अतिमत्सर, निद्रा, तन्द्रा, आलस्य और पैशुन्य—ये दस विघ्न स्वयं इन्द्र द्वारा यहाँ स्थापित बताये गये हैं; विनायक का उपसर्ग भी निरन्तर उपस्थित रहता है। भक्तों पर अनुकम्पा के कारण इस पुण्यमय परम रहस्य को देवताओं और तत्त्वदर्शी मुनियों ने शास्त्र के अनुसार प्रकट किया है।

• • •

॥ १२६ ॥ मेधसा विप्लुता भूमिर् अविमुक्ते तु वर्जिता।
पूता समभवत् सर्वा महादेवेन रक्षिता॥

॥ १२७ ॥ संस्कारस् तेन क्रियते भूमेर् अप्य् अत्र सूरिभिः॥

॥ १२८ ॥ तं वै प्राप्य महादेवम् ईश्वराध्युषितं शुभम्।
अविमुक्तं कृतार्थोऽस्मीत्य् आत्मानम् उपलक्षयेत्॥

॥ १२९ ॥ ऋषिदेवासुरगणैर् जपहोमपरायणैः।
यतिभिर् मोक्षकामैश् च अविमुक्तं निषेव्यते॥

॥ १३० ॥ नाविमुक्ते मृतः कश्चिन् नरकं याति किल्बिषी।
ईश्वरानुगृहीता हि सर्वे यान्ति परां गतिम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १२६–१३० — मेद से आप्लावित पृथ्वी में अविमुक्त क्षेत्र को छोड़कर शेष भूमि महादेव द्वारा संरक्षित होकर पावन हुई; विद्वान् यहाँ भूमि का भी संस्कार करते हैं। महादेव और ईश्वर से अधिष्ठित इस शुभ अविमुक्त को प्राप्त करके मानव अपने को कृतार्थ माने। जप और होम में निरत ऋषि, देव, असुर तथा मोक्षकामी यति इस क्षेत्र का सेवन करते हैं। यहाँ मृत्यु प्राप्त पापी भी नरक नहीं जाता, क्योंकि ईश्वर के अनुग्रह से सब परम गति को प्राप्त होते हैं।

• • •

॥ १३१ ॥ भूलोके चान्तरिक्षे च दिवि तीर्थाणि यानि च।
अतीत्य वर्तते सर्वान्य् अविमुक्तं प्रभावतः॥

॥ १३२ ॥ ये तु ध्यानं समासाद्य युक्तात्मानः समाहिताः।
संनियम्येन्द्रियग्रामं जपन्ति शतरुद्रियम्॥

॥ १३३ ॥ अविमुक्ते स्थिता नित्यं कृतार्थास् ते द्विजातयः।

॥ १३४ ॥ हन्यमानोऽपि यो विद्वान् वसेद् विघ्नशतैर् अपि।
स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति॥

॥ १३५ ॥ जन्ममृत्युजरायुक्तः परं याति शिवालयम्।
अपुनर्मरणानां या सा गतिर् मोक्षकाङ्क्षिणाम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १३१–१३५ — पृथ्वी, अन्तरिक्ष और स्वर्ग के सभी तीर्थों से अविमुक्त का प्रभाव श्रेष्ठ कहा गया है। यहाँ इन्द्रियों को वश में कर शतरुद्रीय का जप करने वाले द्विज कृतार्थ होते हैं। अनेक विघ्न और आघात सहते हुए भी जो विद्वान यहाँ रहता है, वह उस परम धाम को जाता है जहाँ शोक नहीं। जन्म, मृत्यु और जरा से युक्त जीव भी शिवलोक तथा मोक्षार्थियों की पुनर्जन्मरहित गति प्राप्त कर सकता है।

• • •

॥ १३६ ॥ यां प्राप्य कृतकृत्यः स्याद् इत्थं मन्यन्ति पण्डिताः॥

॥ १३७ ॥ न दानैर् न तपोभिश् च न यज्ञैर् नापि विद्यया।
प्राप्यते गतिर् इष्टा हि याविमुक्ते तु लभ्यते॥

॥ १३८ ॥ नानावर्णा विवर्णाश् च चण्डाला ये जुगुप्सिताः।
किल्बिषैः पूर्णदेहाश् च प्रकृष्टैः पातकैस् तथा॥

॥ १३९ ॥ भेषजं परमं तेषाम् अविमुक्तं विदुर् बुधाः।
जात्यन्तरसहस्रेषु अविमुक्ते म्रियेत यः॥

॥ १४० ॥ भक्तो विश्वेश्वरे नित्यं न स भूयोऽभिजायते।
अत्र चेष्टं हुतं दत्तं तपस् तप्तं कृतं च यत्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १३६–१४० — जिस गति को पाकर मानव कृतकृत्य हो जाता है, पण्डित उसे मोक्षकामियों की गति मानते हैं। अविमुक्त में प्राप्त होने वाली अभीष्ट गति दान, तप, यज्ञ अथवा विद्या से भी नहीं मिलती। नाना वर्णों के, वर्ण से बाहर के, चाण्डाल और घोर पापों से युक्त तिरस्कृत प्राणियों के लिए भी ज्ञानीजन अविमुक्त को परम औषधि जानते हैं। अनेक जन्मों के अनन्तर विश्वेश्वर का नित्य भक्त होकर यहाँ मृत्यु को प्राप्त मानव फिर जन्म नहीं लेता। यहाँ किया हुआ इष्ट, होम, दान और तप अक्षय कहा गया है।

• • •

॥ १४१ ॥ सर्वम् अक्षयम् एतस्मिन्न् अविमुक्ते न संशयः।
कालेनोपरतिं याति भवसायुज्यम् अक्षयम्॥

॥ १४२ ॥ कृत्वा पापसहस्राणि पश्चात् सन्तापम् एत्य वै।
योऽविमुक्तं न विमुञ्चेत् स याति परमां गतिम्॥

॥ १४३ ॥ उत्तरं दक्षिणं वापि अयनं न विकल्पयेत्।
सर्वस् तत्र शुभः कालो ह्य् अविमुक्ते म्रियेत यः॥

॥ १४४ ॥ न तत्र कालो मीमांस्यः शुभो वा यदि वाशूभः।
तस्य देवस्य माहात्म्यात् स्थाणोर् वाऽद्भुतकर्मणः॥

॥ १४५ ॥ सर्वेषाम् एव नाथस्य सर्वेषां च विभोः स्वयम्।

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १४१–१४५ — काल आने पर भक्त को शिवसायुज्य और अक्षय गति प्राप्त होती है। हजारों पाप करने के बाद भी जो पश्चात्ताप करके अविमुक्त का आश्रय नहीं छोड़ता, वह परम गति पाता है। यहाँ प्राण त्यागने वाले के लिए उत्तरायण-दक्षिणायन या शुभ-अशुभ समय का विचार आवश्यक नहीं; अद्भुत कर्म करने वाले सर्वनाथ ईश्वर का माहात्म्य ही सबको कल्याण देता है।

• • •

॥ १४६ ॥ न हि योगाद् ऋते मोक्षः प्राप्यते भुवि मानवैः।
अविमुक्ते तु वसतां योगो मोक्षश् च सिध्यति॥

॥ १४७ ॥ अनेन जन्मनैवेह प्राप्यते गतिर् उत्तमा।
एष एव प्रभावोऽस्ति क्षेत्रस्य परमेश्वरि॥

॥ १४८ ॥ एकेन जन्मना देवि मोक्षं यास्यत्य् अनुत्तमम्।
अविमुक्तेन वसता व्यासेनामिततेजसा॥

॥ १४९ ॥ नैव लब्धा क्वचिद् भिक्षा भ्राम्यमाणेन यत्नतः।
क्षुधाविष्टस् ततः क्रुद्धोऽचिन्तयच् छापम् उत्तमम्॥

॥ १५० ॥ “मा भूत् त्रिपुरुषी विद्या मा भूत् त्रिपुरुषं धनम्।
मा भूत् त्रिपुरुषं राज्यं व्यासो वाराणसीं शपत्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १४६–१५० — मानवों को योग के बिना मोक्ष नहीं मिलता, पर अविमुक्त में निवास करने वालों के लिए योग और मोक्ष दोनों सिद्ध होते हैं। इसी जन्म में परम गति और उत्तम मोक्ष प्राप्त होना इस क्षेत्र का प्रभाव है; तेजस्वी व्यास भी यहाँ रहते थे। एक बार वे भिक्षा पाने में असफल हुए; भूख और क्रोध से व्याकुल होकर उन्होंने वाराणसी को शाप देने का विचार किया—कथा आगे बढ़ती है।

• • •

॥ १५१ ॥ अविमुक्तेन वसतां जनानां पुण्यकर्मणाम्।
विघ्नं सृजामि सर्वेषां येन सिद्धिर् न विद्यते”॥

॥ १५२ ॥ व्यासचित्तं तदा ज्ञात्वा देवदेव उमापतिः।
व्यासस्य दर्शनं दत्वा कृत्वा वेषं तु मानुषम्॥

॥ १५३ ॥ [“एह्य् एहि भगवन् साधो भिक्षां ग्राहय सत्तम।
अस्मद्गृहे कदाचित् त्वं नागतोऽसि महामुने”॥

॥ १५४ ॥ एतच् छ्रुत्वा प्रीतमना भिक्षां ग्रहीतुम् उद्यतः।]
भिक्षां दत्वा तु व्यासाय षड्रसाम् अमृतोपमाम्॥

॥ १५५ ॥ अनास्वादितपूर्वा सा भक्षिता मुनिना ततः।
भिक्षां व्यासस् ततो भुक्त्वा चिन्तयन् हृष्टमानसः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १५१–१५५ — व्यास का शाप था कि अविमुक्त में रहने वाले पुण्यात्माओं के मार्ग में विघ्न उत्पन्न हों और उनकी सिद्धि न हो। उनका मन जानकर उमापति मानव-वेश में उनके पास आए और स्नेह से भिक्षा ग्रहण करने का आग्रह किया। व्यास प्रसन्न होकर भिक्षा लेने उठे; उन्हें अमृततुल्य षड्रस भोजन दिया गया, जिसे उन्होंने पहले कभी न चखा था। भोजन के बाद उनका मन प्रफुल्लित हुआ।

• • •

॥ १५६ ॥ व्यासः कमलपत्राक्षि इदं वचनम् अब्रवीत्।
देवो देवी नदी गङ्गा मिष्टम् अन्नं शुभा मतिः॥

॥ १५७ ॥ वाराणस्यां विशालाक्ष वासः कस्य न रोचते।
एवम् उक्त्वा ततो व्यासो नगरीम् अवलोकयन्॥

॥ १५८ ॥ चिन्तयंश् चापि तां भिक्षां हृदयानन्दकारिणीम्।
अपश्यत् पुरतो देवं देवीं च गिरिजां तदा॥

॥ १५९ ॥ गृहाङ्गणस्थितं व्यासं देवदेवोऽब्रवीद् इदम्।
“इह क्षेत्रे न वस्तव्यं क्रोधनस् त्वं महामुने॥

॥ १६० ॥ एवं समयम् आपन्नो देवं व्यासोऽब्रवीद् वचः।
व्यास उवाच।
चतुर्दश्यां तथाष्टम्यां प्रवेशं दातुम् अर्हसि।
एवम् अस्त्व् इत्य् अनुज्ञाय तत्रैवान्तरधीयत॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १५६–१६० — व्यास ने कहा—हे कमलनयनी, वाराणसी में देव, देवी, गङ्गा, मधुर अन्न और शुभ बुद्धि का संग है; यहाँ किसका निवास मन को प्रिय न होगा? वे उस भिक्षा का स्मरण कर रहे थे कि सामने शिव और गिरिजा प्रकट हुए। शिव ने क्रोधी मुनि से कहा कि ऐसे स्वभाव के साथ इस क्षेत्र में न रहें। व्यास ने निवेदन किया कि चतुर्दशी और अष्टमी को प्रवेश की अनुमति मिले; शिव ने ‘ऐसा ही हो’ कहकर अंतर्धान कर लिया।

• • •

॥ १६१ ॥ न तद् गृहं न सा देवी न देवो ज्ञायते क्वचित्।
एवं त्रैलोक्यविख्यातः पुरा व्यासो महातपाः॥

॥ १६२ ॥ ज्ञात्वा क्षेत्रगुणान् सर्वान् स्थितस् तस्यैव पार्श्वतः।
एवं व्यासं स्थितं ज्ञात्वा क्षेत्रं शंसन्ति पण्डिताः॥

॥ १६३ ॥ तपांसि यानि पठ्यन्ते व्रतानि नियमाश् च ये।
सर्वतीर्थाभिषेकं तु सर्वदानफलानि च॥

॥ १६४ ॥ सर्वयज्ञेषु यत् पुण्यम् अविमुक्ते तद् आप्नुयात्।
अतीतं वर्तमानं च ज्ञानाद् अज्ञानतोऽपि वा॥

॥ १६५ ॥ सर्वं तस्य च यत् पापं क्षेत्रं दृष्ट्वा विनश्यति।
शान्तैर् दान्तैस् तपस् तप्तं यत् किंचिद् धर्मसंज्ञितम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १६१–१६५ — व्यास को फिर न वह घर दिखा, न देवी और न देव; पर वे क्षेत्र के गुण जानकर वहीं पास में रहने लगे। पण्डित इसी घटना को क्षेत्र-माहात्म्य का प्रमाण कहते हैं। अविमुक्त में तप, व्रत, नियम, तीर्थस्नान, दान और यज्ञ का समस्त पुण्य प्राप्त होता है। ज्ञात-अज्ञात किए पाप क्षेत्र के दर्शन से नष्ट होते हैं; शान्त, जितेन्द्रिय साधकों के धर्माचरण का फल भी यहाँ प्राप्त होता है।

• • •

॥ १६६ ॥ सर्वं चैतद् अवाप्नोति अविमुक्ते जितेन्द्रियः।
अविमुक्तं समासाद्य लिङ्गम् अर्चयते नरः॥

॥ १६७ ॥ [कल्पकोटिशतैश् चापि नास्ति तस्य पुनर्भवः।
अमरा ह्य् अक्रियाश् चैव क्रीडन्ति भवसंनिधौ॥

॥ १६८ ॥ क्षेत्रं तीर्थोपनिषदम् अविमुक्तं न संशयः।
अविमुक्ते महादेवम् अर्चयन्ति स्तुवन्ति वै॥

॥ १६९ ॥ सर्वपापविमुक्तास् तु ते तिष्ठन्त्य् अजरामराः।
सर्वकामस्य ये यज्ञाः पुनरावर्तकाः स्मृताः॥

॥ १७० ॥ अविमुक्ते मृता ये च सर्वे ते ह्य् अनिवर्तकाः।
ग्रहनक्षत्रताराणां कालेन पतनाद् भयम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १६६–१७० — अविमुक्त पहुँचकर लिङ्ग की अर्चना करने वाले का करोड़ों कल्पों तक पुनर्जन्म नहीं होता। यह तीर्थ-रहस्य है: यहाँ महादेव की अर्चना और स्तुति करने वाले पापमुक्त होकर अजर-अमर पद पाते हैं। अन्य यज्ञों का फल पुनरावृत्ति वाला है, पर यहाँ मृत्यु पाने वालों की गति अनावर्तनीय कही गई है; काल के प्रभाव से ग्रह-नक्षत्रों का पतन हो सकता है, पर उनकी नहीं।

• • •

॥ १७१ ॥ अविमुक्ते मृतानां तु पतनं नैव विद्यए। ]
कल्पकोटिसहस्रैस् तु कल्पकोटिशतैर् अपि॥

॥ १७२ ॥ न तेषां पुनरावृत्तिर् ये मृताः क्षेत्र उत्तमे।
संसारसागरे घोरे भ्रमन्तः कालपर्ययात्॥

॥ १७३ ॥ अविमुक्तं समासाद्य गच्छन्ति परमां गतिम्।
ज्ञात्वा कलियुगे घोरं हाहाभूतम् अचेतनम्॥

॥ १७४ ॥ अविमुक्तं न मुञ्चन्ति कृतार्थास् ते नरा भुवि।
अविमुक्तं प्रविष्टस् तु यदि गच्छेत् ततः पुनः॥

॥ १७५ ॥ तदा हसन्ति भूतानि अन्योन्यकरताडनैः।
कामक्रोधेन लोभेन ग्रस्ता ये भुवि मानवाः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १७१–१७५ — उत्तम क्षेत्र में मरने वालों का कल्पों-कल्पों तक पुनर्जन्म नहीं होता। भवसागर में भटकते जीव अविमुक्त पहुँचकर परम गति पाते हैं। घोर कलियुग के कष्ट जानकर जो इसे नहीं छोड़ते, वे पृथ्वी पर कृतार्थ हैं। यदि कोई यहाँ आकर फिर चला जाए तो मानो समस्त प्राणी उपहास करते हैं; काम, क्रोध और लोभ से ग्रस्त लोग दण्डाधिकारी के मोह में पड़कर क्षेत्र से बाहर निकल जाते हैं।

• • •

॥ १७६ ॥ निष्क्रमन्ते नरा देवि दण्डनायकमोहिताः।

॥ १७७ ॥ उद्देशमात्रं कथिता अविमुक्तगुणास् तथा।
समुद्रस्येव रत्नानाम् अविमुक्तस्य विस्तरः॥

॥ १७८ ॥ ब्रह्मोवाच।
अविमुक्तं च भवतः स्थानं यद् वै पुरातनम्।
कपालमोचनं तीर्थं तत्र तत्र भविष्यति॥

॥ १७९ ॥ अहं च त्वं स्थितस् तत्र विष्णुश् चापि गमिष्यति।
दर्शणाद् भवतस् तत्र महापातकिनश् च ये॥

॥ १८० ॥ तेऽपि भोगं समश्नन्ति विशुद्धा भवने मम।
वरणा चाप्य् असिश् चैव द्वे नद्यौ सुरवल्लभे॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १७६–१८० — अविमुक्त का माहात्म्य समुद्र के रत्नों जैसा असीम है; यहाँ केवल उसका संक्षिप्त वर्णन किया गया। ब्रह्मा कहते हैं कि यह शिव का प्राचीन धाम है और यहाँ कपालमोचन तीर्थ होगा। वे, विष्णु और अन्य देव वहाँ स्थित रहेंगे; दर्शन से महापापी भी शुद्ध होकर दिव्य लोक में सुख भोगते हैं। वरुणा और असि—इन दो नदियों के बीच स्थित क्षेत्र पृथ्वी पर सर्वोपरि तीर्थ और क्षेत्र है।

• • •

॥ १८१ ॥ अन्तराले तयोः क्षेत्रं धरण्यां न विशेत् क्वचित्।
तीर्थानां प्रथमं तीर्थं क्षेत्राणां प्रथमं तव।
आ देहपतनाद् ये तु क्षेत्रं सेवन्ति मानवाः॥

॥ १८२ ॥ ते मृता हंसयानेन दिव्यं यान्त्य् अकुतोभयाः।
पञ्चक्रोशप्रमाणं तु क्षेत्रं दत्तं मया तव॥

॥ १८३ ॥ क्षेत्रमध्ये यदा गङ्गा गमिष्यति सरित्पतिम्।
तेन सा महती पुण्या पुरी रुद्र भविष्यति॥

॥ १८४ ॥ पुण्या चोदङ्मुखी गङ्गा प्राची चैव सरस्वती।
उदङ्मुखी योजने द्वे गच्छते जाह्नवी नदी॥

तत्र ते विबुधाः सर्वे मया सह सबान्धवाः।

॥ १८५ ॥ तत्रैव वस्तुम् एष्यन्ति कपालं तत्र मोचय॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १८१–१८५ — तीर्थों और क्षेत्रों में प्रथम इस क्षेत्र का सेवन जो मानव देहपात तक करते हैं, वे मृत्यु के पश्चात् हंसयान से निर्भय दिव्य लोक को जाते हैं। ब्रह्मा कहते हैं—मैंने आपको पाँच क्रोश परिमाण का यह क्षेत्र दिया है। जब इसके मध्य से गङ्गा समुद्र की ओर प्रवाहित होगी, तब हे रुद्र! यह पुरी अत्यन्त पुण्यमयी होगी। यहाँ उत्तरवाहिनी गङ्गा और पूर्ववाहिनी सरस्वती पावन हैं; जाह्नवी दो योजन तक उत्तर की ओर जाती है। आप यहाँ निवास करें और यहीं कपाल का मोचन करें।

• • •

॥ १८६ ॥ तस्मिम्श् तीर्थे तु मे गत्वा पिण्डदानेन वै पितॄन्।
श्राद्धैस् तु प्रीणयिष्यन्ति तेषां लोकोऽक्षयो दिवि॥

॥ १८७ ॥ वाराणस्यां महातीर्थे नरः स्नात्वा विमुच्यते।
[सप्तजन्मकृतात् पापाद् गमनाद् एव मुच्यते॥]
तत् तीर्थं सर्वतीर्थानाम् उत्तमं परिकीर्तितम्।
त्यजन्ति तत्र ये प्राणान् प्राणिनः संयतास् तथा॥

॥ १८८ ॥ रुद्रवत् ते समासाद्य मोदन्ते भवता सह।
तत्र चाण्व् अपि यद् दत्तं दानं रुद्ररतात्मनाम्॥

॥ १८९ ॥ महाफलं च तत् तेषां कुरुते भावितात्मनाम्।
खण्डस्फुटितसंस्कारं तत्र कुर्वन्ति ये नराः॥

॥ १९० ॥ ते रुद्रलोकम् आसाद्य मोदन्ते सुखिनः सदा।
तत्र पूजा जपो होमः कृतो भवति देहिनाम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १८६–१९० — इस तीर्थ में पिण्डदान और श्राद्ध करके पितरों को तृप्त करने वालों के पूर्वज अक्षय स्वर्गलोक पाते हैं। वाराणसी के महातीर्थ में स्नान से पापमुक्ति प्राप्त होती है; यहाँ प्राण त्यागने वाले रुद्र के समान होकर शिव के साथ आनन्द करते हैं। रुद्रभक्त भावपूर्वक थोड़ा-सा दान करें तब भी बड़ा फल प्राप्त होता है। टूटे-फूटे तीर्थस्थानों का संस्कार कराने वाले भी रुद्रलोक में सुखपूर्वक रहते हैं।

• • •

॥ १९१ ॥ अनन्तफलदाः सर्वे रुद्रभक्तिसमन्वितैः।
तत्र दीपप्रदानेन ज्ञानचक्षुरतीन्द्रियम्॥

॥ १९२ ॥ [प्राप्नोति धूपदानेन स्थानं रुद्रनिषेवितम्।
सुश्वेतं तरुणं सौम्यं रूपवत् सुरभीयुतम्॥

॥ १९३ ॥ पश्वांकिचा [पाठ संदिग्ध] मोचयति स याति परमां गतिम्।]
पितृभिः सहितो मोक्षं गच्छत्य् अत्र न संशयः॥

॥ १९४ ॥ अथ किं बहुनोक्तेन यद् दानं क्रियते नरैः।
धर्मकामार्थम् उद्दिश्य तद् अनन्तफलं भवेत्॥

॥ १९५ ॥ स्वर्गापवर्गयोर् हेतुस् तद् धि तीर्थतमं भुवि।
स्नानं जप्यं तथा होमं ह्य् अनन्तफलसाधनम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १९१–१९५ — यहाँ शिवभक्ति से किया गया पूजन, जप और होम अनन्त फल देते हैं। दीपदान से दिव्य ज्ञान-दृष्टि तथा धूपदान से रुद्रसेवित स्थान प्राप्त होता है। समीप के कुछ पद पाठ में अस्पष्ट हैं; स्पष्ट अंश में पितरों सहित मोक्ष और दान का अक्षय फल कहा गया है। धर्म, काम और अर्थ की भावना से किया दान स्वर्ग तथा अपवर्ग का कारण है; स्नान, जप और हवन भी अनन्त फलदायी हैं।

• • •

॥ १९६ ॥ गत्वा वाराणसीतीर्थे यस् तु चान्द्रायणं चरेत्।
यस् तत्र पञ्चतां याति मोक्षं याति न संशयः॥

॥ १९७ ॥ वसवः पितरो ज्ञेया रुद्राश् चैव पितामहाः।
आदित्यास् तु तथा तेषां विहिताः प्रपितामहाः॥

॥ १९८ ॥ त्रिविधपिण्डदानाय विधिर् उक्तो मयानघ।
मनुष्यैः पिण्डदानादि कार्यम् अत्रागतैः सदा॥

॥ १९९ ॥ पिण्डदानं च तत्रैव सुपुत्रैः कार्यम् आदरात्।
सुपुत्राश् च पितॄणां तु भवन्ति सुखदायकाः॥

॥ २०० ॥ आदितीर्थं भव मया दर्शनात् तव मुक्तिदम्।
स्नातस् तु सलिले तत्र मुच्यते भवबन्धनात्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १९६–२०० — वाराणसी तीर्थ में जाकर चान्द्रायण व्रत का अनुष्ठान कहा गया है; वहाँ जो मृत्यु को प्राप्त होता है, वह निःसन्देह मोक्ष पाता है। वसुओं को पितर, रुद्रों को पितामह और आदित्यों को प्रपितामह जानना चाहिए; उनके लिए तीन प्रकार के पिण्डदान की विधि कही गयी है। यहाँ आने वाले मानवों को पिण्डदानादि करना चाहिए और सुयोग्य पुत्रों को आदरपूर्वक पिण्डदान करना चाहिए, क्योंकि वे पितरों को सुख प्रदान करते हैं। आदितीर्थ दर्शन से मुक्तिदायक है और उसके जल में स्नान करने वाला भवबन्धन से छूटता है।

• • •

॥ २०१ ॥ विमुक्तो ब्रह्महत्यायास् तिष्ठ रुद्र यथासुखम्।
अविमुक्ते मया दत्ते तिष्थ त्वं भार्यया सह॥

॥ २०२ ॥ ईश्वर उवाच।
अन्यच् च ते प्रवक्ष्यामि उपायज्ञानसाधनम्।
यानि तीर्थानि चोक्तानि व्योमतन्त्रे पुरा मया॥

॥ २०३ ॥ तेषाम् अध्यधिकं तीर्थम् अविमुक्तं महामुने।
सर्वतीर्थानि च मया तस्मिन् स्थाने प्रतिष्ठिताः॥

॥ २०४ ॥ न कदाचिन् मया मुक्तं स्थानं च सततं मुने।
सर्वतीर्थमयं पुण्यं गुह्याद् गुह्यतरं महत्॥

॥ २०५ ॥ स्थानानां चैव सर्वेषाम् आदिभूतं महेश्वरम्।
यत्र सिद्धिं परां प्राप्ता मुनयो मुनिसत्तम॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक २०१–२०५ — ब्रह्मा रुद्र से कहते हैं—ब्रह्महत्या से मुक्त होकर आप यथासुख निवास करें और मेरे द्वारा प्रदत्त अविमुक्त में अपनी भार्या के साथ रहें। आगे ईश्वर महामुनि से कहते हैं कि पूर्वकाल में व्योमतन्त्र में वर्णित समस्त तीर्थों से अविमुक्त अधिक श्रेष्ठ है; समस्त तीर्थ मैंने इसी स्थान में प्रतिष्ठित किये हैं। हे मुने! यह सर्वतीर्थमय, पुण्यमय और गुह्य से भी गुह्यतर महान् स्थान मैंने कभी नहीं छोड़ा। यह समस्त स्थानों का आदि है; यहाँ मुनियों ने परम सिद्धि प्राप्त की है।

• • •

॥ २०६ ॥ अनेनैव शरीरेण प्राप्ता निर्वाणम् उत्तमम्।
तत्र चैव तु संभूतो ज्ञानं प्राप्नोति मानवः॥

॥ २०७ ॥ गच्छ वाराणसीं शीघ्रं यत्र देवः सनातनः।
देवताभिः समस्ताभिस् तत्र देवः पिनाकधृक्॥

॥ २०८ ॥ स्तूयते वरदो देवैर् ब्रह्मादिभिर् अभीक्ष्णशः।
तत्रासिर् वरणा चैव निम्नगे सिद्धसेविते॥

॥ २०९ ॥ बहुजन्माप्तपापानां दुष्टानां देहिनां भुवि।
क्षालनं कुरुते देवि सा नदी यत्र जाह्नवी॥

॥ २१० ॥ [या दृशा सर्वथा स्वर्गे सा नदीनां सरिद्वरा।
या माता सर्वभूतानां सा गङ्गा यत्र निम्नगा॥ ]
अविमुक्तं परं क्षेत्रं शङ्करस्य सदैव हि।
तत्र स्थानं प्रसिद्धं च त्रैलोक्ये शूलपाणिनः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक २०६–२१० — अनेक मुनियों ने इसी क्षेत्र में, इसी देह से परम निर्वाण पाया और यहाँ जन्म लेने वाले को ज्ञान प्राप्त होता है। अतः वाराणसी जाओ—वहाँ सनातन देव पिनाकधारी शिव सभी देवताओं के साथ निवास करते और ब्रह्मा आदि से स्तुति पाते हैं। सिद्धों से सेवित वरुणा और असि नदियाँ तथा गङ्गा वहाँ स्थित हैं; गङ्गा अनेक जन्मों के पाप धोती हैं। पाठ के एक विकल्प में गङ्गा को समस्त प्राणियों की माता और नदियों में श्रेष्ठ कहा गया है।

• • •

॥ २११ ॥ निम्नगाभ्यां पुरी सा च नाम्ना वाराणसी मुने।
कृतस्नानेन देवेन ओंकारे संस्थितेन वा॥

॥ २१२ ॥ तस्मिन् काले वरो दत्तो देवदेवेन शम्भुना।
देवदेव उवाच।
ये स्मरिष्यन्ति तत् स्थानम् अविमुक्तं सदा नराः।
निर्धूतसर्वपापास् ते भविष्यन्ति गणोपमाः॥

॥ २१३ ॥ आगमिष्यन्ति ये द्रष्टुं ये जना यजनेन तु।
ते ब्रह्महत्यां मोक्ष्यन्ति भविष्यन्ति ममानुगाः॥

॥ २१४ ॥ विदित्वा भङ्गुरं लोकं येऽस्मिन् वत्स्यन्ति मे पुरे।
अन्तकालेऽपि वत्स्यन्ति तेषां भवति मोक्षदम्॥

॥ २१५ ॥ मोक्षः सुदुर्लभो यस्मात् संसारश् चातिभीषणः।
अश्मना चरणौ भित्त्वा वाराणस्यां वसेन् नरः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक २११–२१५ — वरुणा और असि नदियों के कारण यह पुरी वाराणसी नाम से प्रसिद्ध है। प्रसंग में देवदेव शम्भु का यह वर वर्णित है कि जो मानव निरन्तर अविमुक्त का स्मरण करेंगे, वे समस्त पापों से मुक्त होकर गणों के समान होंगे। दर्शन और यजन के लिए आने वाले ब्रह्महत्या के पाप से मुक्त होकर शिव के अनुचर बनेंगे। जो संसार को नश्वर जानकर शिवपुरी में निवास करेंगे, उनका अन्तकाल का निवास मोक्षदायक होगा। मोक्ष अत्यन्त दुर्लभ और संसार अत्यन्त भयानक है; इसलिए पाषाण से चरण विदीर्ण होने पर भी मानव वाराणसी में निवास करे।

• • •

॥ २१६ ॥ सर्वावस्थोऽपि यो मर्त्यो वाराणस्यां वसेत् सदा।
स यां गतिम् अवाप्नोति पुण्यदानैर् न सा गतिः॥

॥ २१७ ॥ दुर्लभा तपसा सा च मर्त्यानां मुनिसत्तम।
तत्र विप्र व्रज शीघ्रं मनःस्थैर्यं यदीच्छसि॥

॥ २१८ ॥ मनसः स्थैर्यहेतुत्वं शृणुष्व गदतो मम।
दक्षिणं चोत्तरं चैव तस्मिन् स्थाने स्थितं सदा॥

॥ २१९ ॥ विषुवं चैव मध्यस्थं देवानां अपि दुर्लभम्।
कलौ युगे तु मर्त्यानां स्थानं मोक्षावहेतुकम्॥

॥ २२० ॥ भक्तिम् आराधनेनैव स्नानपूजनतर्पणैः।
चातुर्वर्ण्यविभागस्य शरीरं वैश्वरं पदम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक २१६–२२० — जो किसी भी अवस्था में वाराणसी में सदा निवास करता है, उसे ऐसा फल प्राप्त होता है जो पुण्यदानों से भी नहीं मिलता और जो तपस्या से दुर्लभ है। मन की स्थिरता चाहने वाले साधक को यहाँ आने का उपदेश दिया गया है। इस स्थान में उत्तरायण-दक्षिणायन तथा मध्यवर्ती विषुव का आध्यात्मिक संकेत बताया गया है; कलियुग के मानवों के लिए यह मोक्षदायी स्थान है। स्नान, अर्चना, तर्पण और भक्ति से चारों वर्णों के लिए कल्याणकारी मार्ग खुलता है।

• • •

॥ २२१ ॥ पिङ्गला नाम या नाडी आग्रेयी सा प्रकीर्तिता।
शुष्का सरिच् च सा ज्ञेया लोलार्को यत्र तिष्ठति॥

॥ २२२ ॥ इडानाम्नी च या नाडी सा सौम्या संप्रकीर्तिता।
वरणा नाम सा ज्ञेया केशवो यत्र संस्थितः॥

॥ २२३ ॥ आभ्यां मध्ये तु या नाडी सुषुम्ना च प्रकीर्तिता।
मत्स्योदरी च सा ज्ञेया विषुवं तत् प्रकीर्तितम्॥

॥ २२४ ॥ श्रुत्वा कलियुगं घोरम् अल्पायुषम् अधार्मिकम्।
सिद्धक्षेत्रं न सेवन्ते जायन्ते च म्रियन्ति च॥

॥ २२५ ॥ लिङ्गरूपधरास् तीर्थे दृगिचण्डेश्वरादयः।
अविमुक्ते स्थिताः सर्वे शुध्यन्ते पापकर्मिणः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक २२१–२२५ — पिङ्गला नाम की नाड़ी आग्नेयी कही गयी है; उसे शुष्का सरिता जानना चाहिए जहाँ लोलार्क स्थित हैं। इडा नाम की नाड़ी सौम्य कही गयी है; वह वरुणा है जहाँ केशव विराजते हैं। इन दोनों के मध्य स्थित सुषुम्ना को मत्स्योदरी जानना चाहिए, वही विषुव कही गयी है। घोर, अल्पायु और अधार्मिक कलियुग के विषय में सुनकर भी जो सिद्धक्षेत्र का सेवन नहीं करते, वे जन्म-मृत्यु को प्राप्त होते रहते हैं। लिङ्गरूप धारण करने वाले दृगिचण्डेश्वर आदि अविमुक्त में स्थित हैं, जहाँ पापकर्मी भी शुद्ध होते हैं।

• • •

॥ २२६ ॥ अविमुक्तं परं क्षेत्रम् अविमुक्ते परा गतिः।
अविमुक्ते परा सिद्धिर् अविमुक्ते परं पदम्॥

॥ २२७ ॥ अन्तकाले मनुष्याणां भिद्यमानेषु मर्मसु।
वायुना प्रेर्यमाणानां स्मृतिर् नैवोपजायते॥

॥ २२८ ॥ येऽविमुक्ते स्थिता रुद्रा भक्तानां प्रीतिदायकाः।
कर्णजापं प्रयच्छन्ति दृगिचण्डेश्वरादयः॥

॥ २२९ ॥ अविमुक्तं महत् क्षेत्रं पुण्यकृद्भिर् निषेवितम्।
सर्वपापक्षयकरं साक्षाच् छिवपुरं महत्॥

॥ २३० ॥ श्मशानं परं विद्धि क्षेत्राणां परमं तथा।
पाप्मानम् उत्सृजत्य् आशु प्रविष्टस् तत्र वै पुमान्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक २२६–२३० — अविमुक्त ही सर्वोच्च क्षेत्र, गति, सिद्धि और परम पद है। मृत्यु के समय जब मानव की स्मृति जाती रहती है, तब अविमुक्त के रुद्रभक्तिप्रिय देवता—दृगिचण्डेश्वर आदि—कान में तारक मन्त्र देते हैं। पुण्यात्माओं द्वारा सेवित यह क्षेत्र साक्षात् शिवपुरी है; इसे परम श्मशान और तीर्थों में श्रेष्ठ जानना चाहिए। इसमें प्रवेश करने वाला मानव शीघ्र पाप छोड़ देता है।

• • •

॥ २३१ ॥ वाराणस्यां तु यः कश्चित् प्रविष्टो ब्रह्मघातकः।
तिष्ठते क्षेत्रबाह्ये तु निर्गते गृह्यते पुनः॥

॥ २३२ ॥ लिङ्गरूपधरा मूर्ता सप्तकोट्यस् तु सर्वतः।
अविमुक्ते स्थिता रुद्रा भक्तानां सिद्धिदायकाः॥

॥ २३३ ॥ ताम् उवाच सुरश्रेष्ठस् तदा देवीं गिरीन्द्रजाम्।
मदीयं व्रतम् आस्थाय भक्तिमद्भिर् द्विजोत्तमैः॥

॥ २३४ ॥ यैर् यैर् योग इहाभ्यस्तस् तेषाम् एकेन जन्मना।
क्षेत्रस्यास्य प्रभावेण भक्त्या च मम भावतः॥

॥ २३५ ॥ अनुग्रहो मया ह्य् एवं क्रियते मुक्तिदः सदा।
तस्माद् इदं महत् क्षेत्रं ब्रह्माद्यैः सेव्यते मम॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक २३१–२३५ — वाराणसी में प्रवेश करने वाले ब्रह्मघाती का पाप क्षेत्र के बाहर ठहरता है और उसके बाहर निकलने पर उसे पुनः पकड़ लेता है। अविमुक्त में लिङ्गरूपधारी सात करोड़ रुद्र सर्वत्र स्थित होकर भक्तों को सिद्धि प्रदान करते हैं। देवश्रेष्ठ शिव गिरिराजपुत्री से कहते हैं कि मेरे व्रत का आश्रय लेकर भक्ति से यहाँ योग का अभ्यास करने वाले उत्तम द्विजों पर मैं क्षेत्र के प्रभाव और अपनी भक्ति के कारण एक ही जन्म में मुक्तिदायक अनुग्रह करता हूँ। इसलिए ब्रह्मा आदि भी इस महाक्षेत्र की सेवा करते हैं।

• • •

॥ २३६ ॥ श्रुतिमद्भिश् च विप्रेन्द्रैः संसिद्धैश् च तपस्विभिः।
अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पक्षयोर् उभयोर् अपि॥

॥ २३७ ॥ शशिभानूपरागेषु कार्तिक्यां च विशेषतः।
सर्वपर्वसु पुण्येषु विषुवेष्व् अयनेष् च॥

॥ २३८ ॥ पृथिव्याः सर्वतीर्थानि वाराणस्यां तु जाह्नवी।
उत्तरप्रवहां पुण्यां मम मौलिविनिर्गताम्॥

॥ २३९ ॥ पितुस् ते गिरिराजस्य शुभां हिमवतः सुताम्।
भजन्ते सर्वतोऽभ्येत्य तां शृणुष्व वरानने॥

॥ २४० ॥ संनिहत्य कुरुक्षेत्रं सार्धं तीर्थशतैस् तथा।
नैमिशं पुष्करं चैव प्रयागं सपृथूदकम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक २३६–२४० — श्रुतिसम्पन्न श्रेष्ठ ब्राह्मण तथा सिद्ध तपस्वी भी इस महाक्षेत्र का सेवन करते हैं। दोनों पक्षों की अष्टमी और चतुर्दशी, सूर्य तथा चन्द्र ग्रहण, विशेषतः कार्तिकी, समस्त पुण्यपर्वों, विषुवों और अयनों में पृथ्वी के समस्त तीर्थ वाराणसी आकर उत्तरवाहिनी पुण्यमयी गङ्गा का सेवन करते हैं। वह गङ्गा शिव के मस्तक से निकली और गिरिराज हिमवान् की शुभ पुत्री हैं। कुरुक्षेत्र सैकड़ों तीर्थों के साथ तथा नैमिष, पुष्कर, प्रयाग और पृथूदक भी वहाँ आते हैं।

• • •

॥ २४१ ॥ सन्ध्या सप्तर्षयश्चैव सर्वा नद्यः सरांसि च।
समुद्राः सप्त चैवात्र देवतीर्थानि कृत्स्नशः॥

॥ २४२ ॥ भागीरथीं समेष्यन्ति सर्वपर्वसु काशिगाम्।
अविमुक्तेश्वरं मां च काशिस्थम् अचलात्मजे॥

॥ २४३ ॥ पृथिव्यां याति तीर्थानि पुण्यान्य् आयतनानि च।
प्रविशन्ति सदाभ्येत्य पुण्येऽस्मिन् सर्ववर्वसु॥

॥ २४४ ॥ केदारे चैव यल् लिङ्गं यच् च लिङ्गं महालये।
मध्यमेश्वरसंज्ञं च तथा पशुपतिश्वरम्॥

॥ २४५ ॥ शङ्कुकर्णेश्वरं चैव गोकर्णौ च तथा उभौ।
दृगिचण्डेश्वरं चैव भद्रेश्वरम् अथैव च॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक २४१–२४५ — सन्ध्या, [सप्तर्षि—पाठ अस्पष्ट], सभी नदियाँ, सरोवर, सात समुद्र और देवतीर्थ पर्वों पर काशीगामिनी भागीरथी में प्राप्त होते हैं; काशीस्थित अविमुक्तेश्वर भी सभी पावन तीर्थों को आकर्षित करते हैं। केदार, महालय, मध्यमेश्वर, पशुपतीश्वर, शङ्कुकर्णेश्वर, दोनों गोकर्ण, दृगिचण्डेश्वर और भद्रेश्वर जैसे शिवलिङ्गों का स्मरण किया गया है।

• • •

॥ २४६ ॥ स्थानेश्वरम् अथैकाम्रं कामेश्वरम् अजेश्वरम्।
भैरवेश्वरम् ईशानं तथा कायावरोहणे॥

॥ २४७ ॥ यानि चान्यानि पुण्यानि स्थानानि मम भूतले।
तानि सर्वाण्य् अनेकानि काशीपुर्यां विशन्ति माम्॥

॥ २४८ ॥ सर्वपर्वसु पुण्येषु गुह्यं चैतद् उदाहृतम्।
तेनेह लभ्यते जन्तोर् विपन्नस्यामृतं पदम्॥

॥ २४९ ॥ स्नातस्य चैव गङ्गायां दृष्टेन च मया शुभे।
सर्वयज्ञफलैस् तुल्यम् इष्टैः शतसहस्रशः॥

॥ २५० ॥ सद्य एवम् अवाप्नोति किं ततः परम् उत्तमम्।
सर्वायतनमुख्यानां दिवि भूमौ गिरिष्व् अपि॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक २४६–२५० — स्थानेश्वर, एकाम्र, कामेश्वर, अजेश्वर, भैरवेश्वर, ईशान और कायावरोहण सहित पृथ्वी के अन्य पुण्यस्थान भी काशीपुरी में आकर समाहित होते हैं। यह गुह्य उपदेश है: यहाँ देहत्याग करने वाला अमृत पद पाता है। गङ्गा में स्नान और शिव-दर्शन का फल लाखों यज्ञों के बराबर कहा गया है; स्वर्ग, पृथ्वी और पर्वतों के सभी प्रमुख देवायतनों में इससे बढ़कर क्या होगा?

• • •

॥ २५१ ॥ नातः परतरं देवि बुद्ध्यस्वास्तीति कृत्स्नशः।
ब्रह्मार्कवैश्वानरचक्रचन्द्रैर्
जलेन्द्रवित्ताधिपवायुभिश् च।
गन्धर्वयक्षोरगसिद्धसङ्घैः
सार्धं सदा सेवितम् एतद् अग्र्यम्॥

॥ २५२ ॥ स्नानं ममेदं हिमशैलपुत्रि
गुह्यं सदा क्षेत्रम् इदं सुपुण्यम्।
विमोक्षसिद्धिं च फलं हि तत्त्वं
सिद्धाः प्रबुद्धा मुनयो वदन्ति॥

॥ २५३ ॥ क्षेत्रेऽस्मिन् निवसन्ति ये सुकृतिनो भक्ताः सदा मानवाः
पश्यन्तो द्वयम् आदरेण शुचयः सन्तः सदा मत्पराः।
ते मर्त्या भयदुःखपापरहिताः संशुद्धकर्मक्रिया
भित्त्वा संभवबन्धजालगहनं विन्दन्ति मोक्षं परम्॥

॥ २५४ ॥ एवम् एतत् सुविस्तीर्णं नानावनलताकुलम्।
जाह्नव्यालंकृतं पुण्यं क्षेत्रं प्रियतमं मम॥

॥ २५५ ॥ भागीरथीम् इहासाद्य वाराणस्यां ममास्पदे।
अश्वमेधशतं प्राप्य ब्रह्मलोकं च विन्दति॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक २५१–२५५ — हे देवि, इससे श्रेष्ठ कोई स्थान नहीं। ब्रह्मा, सूर्य, अग्नि, चन्द्र, जलदेव, कुबेर, वायु, गन्धर्व, यक्ष, नाग और सिद्धगण इस परम क्षेत्र की निरन्तर सेवा करते हैं। यह गुप्त, पुण्य और मोक्ष-सिद्धि देने वाला है—ऐसा सिद्ध मुनि कहते हैं। यहाँ के भक्त शुद्ध होकर भय, दुःख और पाप से मुक्त होते तथा जन्म-बन्धन तोड़कर परम मोक्ष पाते हैं। गङ्गा से अलंकृत यह विस्तृत वनमय क्षेत्र मेरा प्रिय है; यहाँ स्नान करने वाला सौ अश्वमेधों का फल और ब्रह्मलोक पाता है।

• • •

॥ २५६ ॥ नातः पुण्यतरं देवि जातो गुह्यतमं क्वचित्।
नातः शुभतरं किंचिन् नातः परतरं मम॥

॥ २५७ ॥ क्षेत्रं ममेदं सुरसिद्धजुष्टं
संप्राप्य मर्त्यः सुकृतप्रभावात्।
ख्यातो भवेत् सर्वसुरासुराणां
मृतश् च यायात् परमं पदं च॥

॥ २५८ ॥ ब्रह्मघ्नगोघ्नगुरुतल्पगभिन्नवृत्ति-
न्यासापहारिकुहकादिनिषिद्धवृत्तिः।
संसारभूतदृढपाशविमुक्तदेहो
वाराणसीं भवपुरीं समुपैति लोकः॥

॥ २५९ ॥ वरणा वाप्य् असिश् चैव द्वे नद्यौ सुरवल्लभे।
अन्तराले तयोः क्षेत्रं धरण्यां न विशेत् क्वचित्॥

॥ २६० ॥ द्वियोजनम् अथार्धं च तत् क्षेत्रं पश्चिमे स्मृतम्।
अर्धयोजनविस्तीर्णं दक्षिणेऽन्तरतः स्मृतम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक २५६–२६० — शिव कहते हैं—मेरे लिए इससे पावन, शुभ और प्रिय कोई गुप्त क्षेत्र नहीं। देव-सिद्धों से सेवित इस स्थान को पुण्य से पाने वाला प्रसिद्धि और मृत्यु के बाद परम पद प्राप्त करता है। ब्रह्महत्या, गौहत्या, गुरु-पत्नीगमन, विश्वासघात, चोरी और अन्य निषिद्ध कर्मों से बँधा हुआ व्यक्ति भी भवपुरी वाराणसी पहुँचकर संसार-बन्धन से मुक्त हो सकता है। वरुणा और असि के बीच का क्षेत्र पृथ्वी पर अद्वितीय है; इसकी सीमाएँ पश्चिम और दक्षिण दिशा में योजन-प्रमाण से बताई गई हैं।

• • •

॥ २६१ ॥ वरणा च नदी यावद् यावच् छुष्कनदी भवेत्।
एष क्षेत्रस्य विस्तारः प्रोक्तो देवेन धीमता॥

॥ २६२ ॥ द्वियोजनं तु तत् क्षेत्रं पूर्वपश्चिमतः स्मृतम्।
अर्धयोजनविस्तीर्णं दक्षिणेऽन्तरतः स्थितम्॥

॥ २६३ ॥ वरणा च नदी यावद् यावच् छुष्कनदी तथा।
भीष्मचण्डीकम् आरभ्य पर्वतेश्वरम् अन्तिके॥

॥ २६४ ॥ पञ्चक्रोशप्रमाणं तु क्षेत्रं दत्तं मया तव।
यत्र चोदङ्मुखी गङ्गा प्राची वापि सरस्वती॥

॥ २६५ ॥ उदङ्मुखी योजने द्वे गच्छते जाह्नवी नदी।
चतुःक्रोशं चतुर्दिक्षु क्षेत्रम् एतत् प्रकीर्तितम्।
योजनं विद्धि चार्वङ्गि मृत्युकालेऽमृतप्रदम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक २६१–२६५ — वरुणा से लेकर शुष्क नदी तक इस क्षेत्र का विस्तार बताया गया है। पूर्व से पश्चिम तक दो योजन और दक्षिण की ओर आधा योजन विस्तार कहा गया है। भीष्मचण्डी से पर्वतेश्वर तक पाँच क्रोश परिमाण का क्षेत्र है। यहाँ गङ्गा उत्तरवाहिनी और सरस्वती पूर्ववाहिनी कही गयी हैं; जाह्नवी दो योजन तक उत्तर की ओर प्रवाहित होती है। चारों दिशाओं में चार क्रोश अर्थात् एक योजन विस्तार वाला यह क्षेत्र मृत्यु के समय अमृतपद देने वाला बताया गया है।

• • •

॥ २६६ ॥ कृत्तिवाससम् आरभ्य क्रोशं क्रोशं चतुर्दिशम्।
योजनं तत्र तत् क्षेत्रं गणै रुद्रैश् च संवृतम्॥

॥ २६७ ॥ तस्य मध्ये यदा लिङ्गं भूमिं भित्त्वा समुत्थितम्।
मध्यमेश्वरनामाख्यं ख्यातं सर्वसुरासुरैः॥

॥ २६८ ॥ अस्माद् आरभ्य लिङ्गात् तु क्रोशं क्रोशं चतुर्ष्व् अपि।
योजनं विद्धि तत् क्षेत्रं मृत्युकालेऽमृतप्रदम्॥

॥ २६९ ॥ एवं क्षेत्रस्य संन्यासः पुराणे प्रिकीर्तितः।
अस्मात् तु परतो देवि विहारो नैव विद्यते॥

॥ २७० ॥ देवि उवाच।
वाराणस्यां तु किं गुह्यं स्थानं हि च तव प्रिये।
किं रहस्यं च लिङ्गानां के क्रादस् तत्र विश्रुताः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक २६६–२७० — कृत्तिवास से चारों दिशाओं में एक-एक क्रोश तक एक योजन का क्षेत्र गणों और रुद्रों से घिरा है। उसके मध्य पृथ्वी को विदीर्ण करके प्रकट मध्यमेश्वर नामक लिङ्ग देवों और असुरों में प्रसिद्ध है। उस लिङ्ग से भी चारों दिशाओं में एक-एक क्रोश तक विस्तृत क्षेत्र मृत्यु के समय अमृतपद प्रदान करता है। पुराण में इस प्रकार क्षेत्र की व्यवस्था कही गयी है। तब देवी वाराणसी में शिव के गुप्त स्थान और लिङ्गों के रहस्य का प्रश्न करती हैं।

• • •

॥ २७१ ॥ के कूपाः कानि कुण्डानि लिङ्गानां स्थापकाश् च के।
कस्मिन् स्थाने कृतं कर्म ज्ञाननिष्ठं प्रजायते॥

॥ २७२ ॥ एतद् आचक्ष्व मे सर्वं यद्य् अनुग्रहभागहम्।
देवदेव उवाच।
रुचिरं स्थानम् आसाद्य अविमुक्तं तु मे गृहम्।
न कदाचिन् मया मुक्तम् अविवुक्तं ततः स्मृतम्॥

॥ २७३ ॥ अनेनैव प्रकारेण अविमुक्तं तु कथ्यते।
अविशत्तेन पापं तु कथ्यते वेदवादिभिः॥

॥ २७४ ॥ तेन पापेन तत् क्षेत्रं वर्जितं वरवर्णिनि।
सिद्धाः पाशुपताः श्रेष्ठास् तन्निष्ठास् तत्परायणाः॥

॥ २७५ ॥ उपासते च मां नित्यं तस्मिन् स्थाने स्थिताः सदा।
पूर्वोत्तरे दिग्विभागे तस्मिन् क्षेत्रे तु सुन्दरि॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक २७१–२७५ — पार्वती सभी रहस्य जानने की इच्छा व्यक्त करती हैं। शिव बताते हैं कि अविमुक्त उनका मनोहर निवास है; वे इसे कभी नहीं छोड़ते, इसलिए यह ‘अविमुक्त’ कहलाता है। वेदज्ञ कहते हैं कि यहाँ पाप का प्रवेश नहीं ठहरता। श्रेष्ठ पाशुपत सिद्ध, उसी में निष्ठावान और उसी को परम मानकर, इस क्षेत्र के उत्तर-पूर्व भाग में सदा शिव की उपासना करते हैं।

• • •

॥ २७६ ॥ सुरासुरैः स्तुतश् चाहं तत्र स्थाने यशस्विनि।
दिव्यं वर्षसहस्रं तु स्तुतोऽहं विविधैः स्तवैः॥

॥ २७७ ॥ उत्पन्नं मम लिङ्गं तु भित्त्वा भूमिं यशस्विनि।
तेषाम् अनुग्रहार्थाय लोकानां भक्तिभावतः॥

॥ २७८ ॥ वाराणस्यां महादेवि तत्र स्थाने स्थितो ह्य् अहम्।
तं दृष्ट्वा मनुजो देवि पशुपाशैर् विमुच्यते॥

॥ २७९ ॥ कूपस् तत्रैव संल्लग्नो महादेवस्य चैव हि।
तत्रोपस्पर्शनाद् देवि लभेद् वागीश्वरीं गतिम्॥

तत्र वाराणसी देवी स्थिता विग्रहरूपिणी।

॥ २८० ॥ मानवानां हितार्थाय स्थिता कूपस्य पश्चिमे॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक २७६–२८० — हे यशस्विनि! देवों और असुरों ने उस स्थान पर एक हजार दिव्य वर्षों तक विविध स्तोत्रों से मेरी स्तुति की। तब लोकों पर अनुग्रह करने के लिए मेरा लिङ्ग भूमि विदीर्ण करके प्रकट हुआ; मैं वाराणसी के उसी स्थान में स्थित हूँ। उसके दर्शन से मानव पशुपाशों से मुक्त होता है। महादेव के उस स्थान से संलग्न कूप के जल का स्पर्श करने से वागीश्वरी की गति प्राप्त होती है; वागीश्वरी मानवों के हित के लिए उस कूप के पश्चिम में स्थित हैं।

• • •

॥ २८१ ॥ वाराणसीं तु यो दृष्ट्वा भक्त्या चैव नमस्यति।
तस्य तुष्टा च सा देवी वसतिं च प्रयच्छति॥

॥ २८२ ॥ महादेवस्य पूर्वेण गोप्रेक्षम् इति विश्रुतम्।
तेन दृष्टेन सुश्रोणि पूर्वोक्तं फलम् आप्नुयात्॥

॥ २८३ ॥ गोप्रेक्षेश्वरमाहात्म्यं दृष्ट्वाभ्यर्च्य च मानवः।
न दुर्गतिम् अवाप्नोति कल्मषैश् च विमुच्यते॥

॥ २८४ ॥ ईश्वर उवाच।
गोप्रेक्षस्योत्तरेणाथ अनसूयाख्यलिङ्गकम्।
तं दृष्ट्वा मानवो देवि गतिं च लभते पराम्॥

॥ २८५ ॥ पश्चान्मुखं च तल् लिङ्गम् अनसूयाप्रतिष्ठितम्।
अनसूयेश्वरस्याग्रे गणेश्वरम् इति स्मृतम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक २८१–२८५ — जो वाराणसी का भक्तिपूर्वक दर्शन और प्रणाम करता है, देवी प्रसन्न होकर उसे निवास देती हैं। महादेव के पूर्व में गोप्रेक्ष नामक स्थान है; उसके दर्शन से पूर्वोक्त पुण्य मिलता और पाप दूर होते हैं। गोप्रेक्ष के उत्तर में अनसूया-लिङ्ग है, जिसे अनसूया ने प्रतिष्ठित किया; वह पश्चिमाभिमुख है। उसके सामने गणेश्वर का स्थान बताया गया है।

• • •

॥ २८६ ॥ तेन दृष्टेन लभते गणेशस्य सलोकताम्।
गणेश्वरात् पश्चिमेन हिरण्यकशिपुः पुरा॥

॥ २८७ ॥ स्थापयामास मे लिङ्गं कूपस्यैव समीपतः।
तस्यैव पश्चिमे देवि लिङ्गं सिद्धेश्वरं स्मृतम्॥

॥ २८८ ॥ दर्शनाद् एव मे लिङ्गं सर्वसिद्धिप्रदायकम्।
अन्यद् आयतनं भद्रे शृणुष्व गदतो मम॥

॥ २८९ ॥ वृषभेश्वरनामानं लिङ्गं तत्रैव तिष्ठति।
पूर्वामुखं महेशानि गोप्रेक्षस्य तु नैरृते॥

॥ २९० ॥ तेन दृष्टेन सुश्रोणि अभीष्टं फलम् आप्नुयात्।
न दानैर् न तपोभिश् च न यज्ञैर् नापि विद्यया।
प्राप्यते गतिर् इष्टा हि याविमुक्ते तु लभ्यते॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक २८६–२९० — गणेश्वर के दर्शन से गणेश के लोक की प्राप्ति होती है। पुराकाल में हिरण्यकशिपु ने कूप के निकट शिवलिङ्ग स्थापित किया; उसके पश्चिम में सिद्धेश्वर हैं, जिनके दर्शन से सभी सिद्धियाँ प्राप्त होती हैं। गोप्रेक्ष के नैऋत्य में पूर्वाभिमुख वृषभेश्वर स्थित हैं; दर्शन से अभीष्ट फल प्राप्त होता है। पाठ पुनः कहता है कि अविमुक्त में मिलने वाली गति दान, तप, यज्ञ और विद्या से भी दुर्लभ है।

• • •

॥ २९१ ॥ गोप्रेक्षस्य दक्षिणतः स्थापितं लिङ्गम् उत्तमम्।
दधीचेश्वरनामानं सर्वकामफलप्रदम्॥

॥ २९२ ॥ दधीचेश्वरसामीप्ये दक्षिणे वरवर्णिनि।
अत्रिणा स्थापितं लिङ्गं दैवम् आर्तिहरं शूभम्॥

॥ २९३ ॥ अत्रीश्वराद् दक्षिणतः सूर्यखण्डमुखेऽपि च।
मधुकैटभाभ्यां शुश्रोणि लिङ्गसंस्थापनं कृतम्॥

तत्र पश्चान्मुखो देवि विसमन्थाः [पाठ संदिग्ध] प्रपठ्यते।

॥ २९४ ॥ पूर्वामुखं कैटभस्य लिङ्गं त्रैलोक्यविश्रुतम्॥

॥ २९५ ॥ गोप्रेक्षकस्य पूर्वेण लिङ्गं वै बालकेश्वरम्।
बालकेश्वरसामीप्ये विज्वरेश्वरसंज्ञितम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक २९१–२९५ — गोप्रेक्ष के दक्षिण में दधीचेश्वर लिङ्ग सभी कामनाओं का फल देता है। उसके दक्षिण में अत्रि द्वारा स्थापित अत्रीश्वर दुःख दूर करते हैं। सूर्यखण्डमुख के समीप मधु और कैटभ ने लिङ्ग स्थापित किए; कैटभ का पूर्वाभिमुख लिङ्ग तीनों लोकों में प्रसिद्ध है। गोप्रेक्ष के पूर्व में बालकेश्वर और उसके निकट विज्वरेश्वर स्थित हैं।

• • •

॥ २९६ ॥ तेन दृष्टेन सुश्रोणि ज्वरो नश्यति तत्क्षणात्।
विज्वरेश्वरपूर्वेण देवेश्वरम् इति श्रुतम्॥

॥ २९७ ॥ ईशानाभिमुखं लिङ्गं कोणे तस्य मुखानि वै।
तेन दृष्टेन सुश्रोणि चतुर्वेदो भवेद् द्विजः॥

॥ २९८ ॥ वेदेश्वरस्योत्तरतः स्वयं तिष्ठति केशवः।
क्षेत्रस्य कारणं चास्य क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते॥

॥ २९९ ॥ तेन दृष्टेन सुश्रोणि सर्वं दृष्टं चराचरम्।
तत्समीपे तु सुश्रोणि लिङ्गं मे संगमेश्वरम्॥

॥ ३०० ॥ तेन दृष्टेन सुश्रोणि शिष्टैः सह समागमः।
नदी वाराणसी चेयं पुण्या पापप्रमोचनी।
क्षेत्रम् एतद् अलंकृत्य जाह्नव्या सह संगता॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक २९६–३०० — हे सुश्रोणि! विज्वरेश्वर के दर्शन से ज्वर तत्काल नष्ट होता है। उनके पूर्व में देवेश्वर नामक लिङ्ग कहा गया है; उसके दर्शन से द्विज चतुर्वेदी होता है। वेदेश्वर के उत्तर में स्वयं केशव स्थित हैं, जो इस क्षेत्र के कारण और क्षेत्रज्ञ कहे जाते हैं; उनके दर्शन से समस्त चराचर का दर्शन होता है। उनके समीप संगमेश्वर लिङ्ग है, जिसके दर्शन से शिष्ट पुरुषों का संग प्राप्त होता है। यह पुण्यमयी पापमोचिनी वाराणसी नदी क्षेत्र को अलंकृत करती हुई जाह्नवी से प्राप्त होती है।

• • •

॥ ३०१ ॥ स्थापितं संगमे चास्मिन् ब्रह्मणा लिङ्गम् उत्तमम्।
संगमेश्वरनामानं ख्यातं जयति दृश्यताम्॥

॥ ३०२ ॥ संगमे देवनद्याश् च यः स्नात्वा मनुजः शुचिः।
अर्चयेत् संगमेशं तु तस्य जन्मभयं कुतः॥

॥ ३०३ ॥ संगमेशस्य पूर्वेण लिङ्गं चैव चतुर्मुखम्।
ब्रह्मणा स्थापितं भद्रे प्रयागम् इति कीर्त्यते॥

॥ ३०४ ॥ तेन दृष्टेन लभते ब्रह्मणः पदम् उत्तमम्।
तत्र सा साङ्करी देवी ब्रह्मवृक्षेऽवतिष्ठते॥

॥ ३०५ ॥ शान्तिं करोति सर्वेषां ये च तीर्थनिवासिनः।
अतः परं तु संवेद्यं गङ्गावरणसंगमम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ३०१–३०५ — ब्रह्मा ने इस संगम पर उत्तम संगमेश्वर लिङ्ग स्थापित किया। देवनदी के संगम में स्नान करके पावन मानव संगमेश्वर की अर्चना करे तो उसे जन्म का भय कहाँ रह जाता है? उनके पूर्व में ब्रह्मा द्वारा स्थापित चतुर्मुख लिङ्ग प्रयाग नाम से प्रसिद्ध है; उसके दर्शन से ब्रह्मा का उत्तम पद प्राप्त होता है। वहाँ शाङ्करी देवी ब्रह्मवृक्ष में स्थित होकर तीर्थवासियों को शान्ति प्रदान करती हैं। इसके आगे गङ्गा और वरुणा के संगम का माहात्म्य जानना चाहिए।

• • •

॥ ३०६ ॥ श्रवणद्वादशीयोगो बुधवारे यदा भवेत्।
तदा तस्मिन् नरः स्नात्वा सन्निहत्याफलं लभेत्॥

॥ ३०७ ॥ श्राद्धं कृत्वा तु यस् तत्र तस्मिन् काले यशस्विनि।
तारयित्वा पितॄन् सर्वान् विष्णुलोकं स गच्छति॥

॥ ३०८ ॥ वाराणसीजाह्नवीभ्यां संगमे लोकविश्रुते।
दत्वान्नं च विधानेन स भूयो नाभिजायते॥

॥ ३०९ ॥ वरणायास् तटे पूर्वे कुम्भीश्वरम् इति स्मृतम्।
कुम्भीश्वरात् तु पूर्वेण कालेश्वरम् इति स्मृतम्॥

॥ ३१० ॥ कालेश्वरस्योत्तरतो महातीर्थं वरानने।
कपिलाह्रदनामानं ख्यातं सर्वसुरासुरैः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ३०६–३१० — जब बुधवार को श्रवण द्वादशी का योग हो, तब उस संगम में स्नान से विशेष पुण्य प्राप्त होता है। उस समय श्राद्ध करने वाला अपने पितरों को तारकर विष्णुलोक जाता है। वाराणसी और गङ्गा के प्रसिद्ध संगम पर विधिपूर्वक अन्नदान पुनर्जन्म से बचाता है। वरुणा के पूर्वी तट पर कुम्भीश्वर और उनके पूर्व में कालेश्वर हैं; कालेश्वर के उत्तर में देव-असुरों से विख्यात कपिलाह्रद तीर्थ है।

• • •

॥ ३११ ॥ तस्मिन् ह्रदे तु यः स्नानं कुर्याद् भक्तिपरायणः।
वृषध्वजं च वै दृष्ट्वा राजसूयफलं लभेत्।
नरकस्थास् ततो देवि पितरः सपितामहाः।
पितृलोकं प्राप्नुवन्ति तस्मिन् श्राद्धे कृते तु वै॥

॥ ३१२ ॥ गयायां चाष्टगुणितं पुण्यं प्रोक्तं महर्षिभिः।
तस्मिन् श्राद्धे कृते भद्रे पितॄणाम् अनृणो भवेत्॥

॥ ३१३ ॥ कपिलाह्रदतीर्थेऽस्मिन् स्नात्वा संयतमानसह्।
वृषध्वजम् इमं दृष्ट्वा सर्वयज्ञफलं लभेत्॥

॥ ३१४ ॥ पश्चिमे तु दिशाभागे महादेवस्य भामिनि।
स्कन्देन स्थापितं लिङ्गं मम भक्त्या सुरेश्वरि॥

॥ ३१५ ॥ तेन दृष्टेन गच्छन्ति स्कन्दस्यैव सलोकताम्।
तत्र शाखैर् विशाखैश् च नैगमीयैश् च सुन्दरि॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ३११–३१५ — कपिलाह्रद में भक्तिपूर्वक स्नान और वृषभध्वज के दर्शन से राजसूय यज्ञ का फल प्राप्त होता है; वहाँ श्राद्ध करने पर नरक में पड़े पितर भी पितृलोक जाते हैं। इसका श्राद्ध गया से आठ गुना पुण्यकारी कहा गया है। संयत मन से स्नान और शिवदर्शन से सभी यज्ञों का फल प्राप्त होता है। पश्चिम में स्कन्द द्वारा स्थापित लिङ्ग है; उसके दर्शन से स्कन्दलोक की प्राप्ति होती है।

• • •

॥ ३१६ ॥ स्थापितानि च लिङ्गानि गणैः सर्वैर् बहूनि च।
स्कन्देश्वरस्योत्तरतो बलभद्रप्रतिष्ठितम्।
तेन दृष्टेन देवेशि अनन्तफलम् आप्नुयात्॥

॥ ३१७ ॥ स्कन्देश्वराद् दक्षिणतो महालिङ्गं प्रतिष्ठितम्।
पश्चिमाभिमुखं लिङ्गं स्थापितं नन्दिना पुरा॥

॥ ३१८ ॥ तं दृष्ट्वा मनुजो देवि नन्दिलोकम् अवाप्नुयात्।
नन्दीश्वरात् पश्चिमतो लिङ्गं पश्चान् मुखं स्थितम्॥

॥ ३१९ ॥ स्वर्लीनसदृशं भद्रे नन्दिपित्रा प्रतिष्ठितम्।
शिलाक्षेश्वरनामानं सुरसङ्घैः प्रपूजितम्॥

॥ ३२० ॥ अन्यत् तत्र तु विख्यातं हिरण्याक्षेश्वरं विभुम्।
हिरण्याक्षेण दैत्येन स्थापितं मम भक्तितः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ३१६–३२० — स्कन्द के अनुचरों ने अनेक लिङ्ग स्थापित किए; स्कन्देश्वर के उत्तर में बलभद्र-प्रतिष्ठित लिङ्ग के दर्शन से अक्षय फल प्राप्त होता है। दक्षिण में महालिङ्ग तथा नन्दी द्वारा पश्चिमाभिमुख स्थापित लिङ्ग है; उसके दर्शन से नन्दिलोक प्राप्त होता है। नन्दी के पिता द्वारा प्रतिष्ठित स्वर्लीन-सदृश शिलाक्षेश्वर देवसमूह से पूजित हैं। पास में हिरण्याक्ष दैत्य द्वारा भक्तिपूर्वक स्थापित हिरण्याक्षेश्वर हैं।

• • •

॥ ३२१ ॥ हिरण्याख्यस्य सामीप्ये अन्यैर् देवैः सहस्रशः।
स्थापितानि च लिङ्गानि भक्त्या चैव फलार्थिभिः॥

॥ ३२२ ॥ अन्यद् वै देवदेवस्य स्थितं पश्चान्मुखं स्मृतम्।
तत्र स्थाने वरारोहे हिरण्याक्षस्य दक्षिणे॥

॥ ३२३ ॥ तेषां पश्चिमदिग्भागे अट्टहासं स्थितं शुभम्।
मुखं लिङ्गं तु तद् देवि पश्चिमाभिमुखं स्थितम्॥

॥ ३२४ ॥ प्रसन्नवदने देवि सर्वपातकनाशकम्।
तं दृष्ट्वा मानवो देवि ऐशानं लोकम् आप्नुयात्॥

॥ ३२५ ॥ अट्टहाससमीपेन पश्चिमेन यशस्विनि।
मित्रावरुणनामानौ पूर्वद्वारे व्यवस्थितौ॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ३२१–३२५ — हिरण्याक्षेश्वर के समीप अनेक देवताओं और फल-कामियों द्वारा भक्तिपूर्वक प्रतिष्ठित लिङ्ग हैं। दक्षिण में एक पश्चिममुख लिङ्ग है; आगे पश्चिमाभिमुख अट्टहास लिङ्ग है। प्रसन्नमुख अट्टहास सभी पाप नष्ट करते हैं; उनके दर्शन से मानव ईशानलोक पाता है। पश्चिम में पूर्वी द्वार पर मित्र और वरुण नामक देवता स्थित हैं।

• • •

॥ ३२६ ॥ मित्रावरुणलोकस् तु तयोः संदर्शनाद् भवेत्।
अन्यत् तत्रैव विख्यातं वसिष्ठेशम् इति स्थितम्॥

॥ ३२७ ॥ स्थापितं तत्र तल्लिङ्गं याज्ञव्ल्क्येन वै पुरा।
चतुर्मुखं च तल्लिङ्गं सर्वपापक्षयकरम्।
अन्यत् तत्रैव संलग्नं मैत्रेय्या स्थापितं शुभम्।
तेन दृष्टेन लभते परं ज्ञानं सुदुर्लभम्।
याज्ञवल्क्येश्वरस्यापि पश्चिमे पश्चिमाननम्॥

॥ ३२८ ॥ प्रह्रादेश्वरनामानम् अद्वैतफलदायकम्।
प्रह्रादेश्वरात् पुरतः स्वयंलीनं तु तिष्ठति॥

॥ ३२९ ॥ स्वर्लीनेश्वरनामानं सुमहाफलदायकम्।
ज्ञानविज्ञाननिष्ठानां परमानन्दम् इच्छताम्॥

॥ ३३० ॥ या गतिर् विहिता तेषां स्वर्लीने तु मृतस्य च।
स्वर्लीनात् पुततो लिङ्गं स्थितं पूर्वमुखं शुभम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ३२६–३३० — मित्र और वरुण के दर्शन से उनके लोक की प्राप्ति होती है। वहाँ वसिष्ठेश्वर नामक लिङ्ग है और याज्ञवल्क्य द्वारा स्थापित चतुर्मुख लिङ्ग समस्त पापों का क्षय करने वाला है। समीप मैत्रेयी द्वारा स्थापित शुभ लिङ्ग के दर्शन से अत्यन्त दुर्लभ परम ज्ञान प्राप्त होता है। याज्ञवल्क्येश्वर के पश्चिम में पश्चिमाभिमुख प्रह्रादेश्वर अद्वैतफलदाता हैं। उनके सामने स्वर्लीनेश्वर महान् फल देने वाले हैं; ज्ञान-विज्ञाननिष्ठ, परमानन्द के इच्छुक पुरुषों की जो गति है, वही स्वर्लीन में देह त्यागने वाले की भी है।

• • •

॥ ३३१ ॥ वैरोचनेश्वरं नाम स्थापितं दैत्यसूनुना।
तस्य चैवोत्तरे देवि लिङ्गं पश्चान्मुखं स्मृतम्॥

॥ ३३२ ॥ बलिना स्थापितं तत् तु शिवालोकपरायणम्।
अन्यच् चैतत् स्थिरं लिङ्गं बाणेश्वर इति स्थितम्॥

॥ ३३३ ॥ राक्षसी तु महाभीमा नाम्ना शालकटंकता।
तया च स्थापितं भद्रे तस्य चोत्तरतः शुभम्॥

॥ ३३४ ॥ अन्यद् आयतनं पुण्यं तस्मिन् स्थाने यशस्विनि।
हिरण्यगर्भं विख्यातं पुण्यं तस्यापि दर्शनम्॥

॥ ३३५ ॥ मोक्षेश्वरं तु तत्रैव स्वर्गेश्वरम् अतः परम्।
एतौ दृष्ट्वा सुरेशानि स्वर्गं मोक्षं च विन्दति॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ३३१–३३५ — स्वर्लीनेश्वर के पूर्व में दैत्यपुत्र विरोचन द्वारा स्थापित वैरोचनेश्वर हैं; उत्तर में बलि-प्रतिष्ठित लिङ्ग शिवलोक की ओर ले जाता है। बाणेश्वर और राक्षसी शालकटङ्कटा द्वारा स्थापित लिङ्ग भी इसी क्षेत्र में हैं। हिरण्यगर्भ के दर्शन से पुण्य प्राप्त होता है; समीप मोक्षेश्वर और स्वर्गेश्वर हैं, जिनके दर्शन से स्वर्ग और मोक्ष दोनों प्राप्त होते हैं।

• • •

॥ ३३६ ॥ वासुकीश्वरनामानं तयोश् चोत्तरतः शुभम्।
चतुर्मुखं तु तल् लिङ्गं सर्वकामफलप्रदम्॥

॥ ३३७ ॥ तस्यैव पूर्वखण्डे तु वासुकेस् तीर्थम् उत्तमम्।
तत्र स्नातो वरारोहे रोगैर् नैवाभिभूयते॥

॥ ३३८ ॥ तस्यैव च समीपे तु चन्द्रेण स्थापितं शुभम्।
चन्द्रेश्वरस्य पूर्वेण लिङ्गं विद्येश्वरं शुभम्॥

॥ ३३९ ॥ लभेद् वैद्याधरं लोकं तस्य लिङ्गस्य दर्शनम्।
इति लिङ्गपुराणे तृतीयोऽद्यायः।
देव्य् उवाच।
कथं वीरेश्वरो देव एतद् इच्छामि वेदितुम्।
कथयस्व प्रसादेन देवदेव महेश्वर॥

॥ ३४० ॥ ईश्वर उवाच।
इह आसीत् पुरा राजा नियुक्तिर् नाम विश्रुतः।
तस्य भार्या महादेवि अरजा नाम विश्रुता॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ३३६–३४० — मोक्षेश्वर और स्वर्गेश्वर के उत्तर में चतुर्मुख वासुकीश्वर सभी कामनाएँ पूर्ण करते हैं। पास के वासुकी तीर्थ में स्नान करने से रोग नहीं सताते। चन्द्र द्वारा स्थापित चन्द्रेश्वर के पूर्व में विद्येश्वर हैं; उनके दर्शन से विद्याधरलोक प्राप्त होता है। लिङ्गपुराण का यह अध्याय समाप्त होता है। तब पार्वती वीरेश्वर के माहात्म्य के विषय में पूछती हैं और शिव कथा आरम्भ करते हैं।

• • •

॥ ३४१ ॥ एकः पुत्रस् तया जातः कालेन बहुना तदा।
पादे द्वितीये संभूते मूलनक्षत्रसंज्ञके॥

॥ ३४२ ॥ मन्त्रिभिश् च तदा देवि उक्ता तत्रेशभामिनी।
जातोऽयं दारको देवि पापनक्षत्रसंभवः॥

॥ ३४३ ॥ तस्मात् त्याज्यस् तु बालोऽयं राज्ञा चैव हितार्थिना।
एवम् उक्ता तु सा देवि मन्त्रिभिर् हितकाम्यया॥

॥ ३४४ ॥ ध्यात्वा चाधोमुखी दीना प्रतिपेदे महेश्वरीम्।
प्रोवाचेदं तदा धात्रीं बालं गृह्णीष्व मा चिरम्॥

॥ ३४५ ॥ स्वर्लीनस्योत्तरे पार्श्वे मातृभ्यश् च समर्पितम्।
“रक्षताम् इति बालोऽयं मम पुत्र” इति ब्रवीत्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ३४१–३४५ — पुराने समय में नियुक्ति नाम के राजा और अरजा नाम की रानी के यहाँ एक पुत्र जन्मा। वह मूल नक्षत्र के दूसरे चरण में पैदा हुआ, जिसे अमंगलकारी मानकर मन्त्रियों ने राजा को बालक छोड़ देने की सलाह दी। हितैषियों के दबाव से रानी दुःखी हुई, पर महेश्वरी का ध्यान करके धाय से कहा कि बच्चे को शीघ्र ले जाओ। स्वर्लीनेश्वर के उत्तर में मातृगणों को सौंपते हुए उसने विनती की—‘मेरे पुत्र की रक्षा करना।’

• • •

॥ ३४६ ॥ राज्ञ्यास् तु वचनं सर्वं कृतं धातृकया तदा।
मातॄणां हि तदा बालं निक्षेप्तुम् उपचक्रमे॥

॥ ३४७ ॥ कदाचित्कालपर्याये मातृभिः परिचिन्तितम्।
अस्माकं पुत्रतां प्राप्त एष बालो न संशयः॥

॥ ३४८ ॥ अस्माभिर् गन्तुम् आरब्धं खेचरीचक्रम् उत्तमम्।
ब्रह्माणी चाब्रवीद् देवि योगपीठं तु नीयताम्॥

॥ ३४९ ॥ योगपीठेन दृष्टेन बालो राज्यक्षमो भवेत्।
सर्वाभिर् मातृभिश् चाथ तद्वाक्यम् अभिनन्दितम्॥

॥ ३५० ॥ नीतो विद्याधरं लोकं योगपीठं च दर्शितम्।
आश्वासितो मातृगणैः स्पृष्टः तत्र स बालकः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ३४६–३५० — धाय ने रानी की बात पूरी की और बालक को मातृगणों के पास रख दिया। समय बीतने पर माताओं ने विचार किया कि यह बालक हमारा पुत्र है। वे आकाशचारी दिव्य यात्रा पर जाने लगीं; ब्रह्माणी ने कहा कि इसे योगपीठ तक ले चलें। योगपीठ के दर्शन से बालक राज्य करने योग्य होगा—यह सुनकर मातृगण प्रसन्न हुईं। वे उसे विद्याधरलोक ले गईं, योगपीठ दिखाया और स्नेहपूर्वक आश्वस्त किया।

• • •

॥ ३५१ ॥ कथ्यतां पूर्ववृत्तान्तः पुत्र बालकुमारक।
कस्य त्वं पूर्णचन्द्राभ कथं प्राप्तोऽसि नो गृहम्॥

॥ ३५२ ॥ एवम् उक्तस् तदा बालो न किंचिद् प्रत्यभाषत।
पञ्चमुद्रोवाच।
यथा राज्यक्षमो बालस् तथा त्वं कर्तुम् अर्हसि।
एवं श्रुत्वा तु तत् सर्वा मातरोऽभिमुखाभवन्॥

॥ ३५३ ॥ एवं भविष्यतीत्य् उक्त्वा तुष्टो वै खेचरीगणः।
गच्छ पुत्र स्वयं राज्यं पालयस्व यथासुखम्॥

॥ ३५४ ॥ बालेन प्रार्थिताः सर्वाः प्रजाकामेन सुन्दरि।
यदाहं भविता चोर्व्यां सर्वलोकेषु पार्थिवः॥

॥ ३५५ ॥ अवतारस् तदा कर्यो मद्भक्त्या परया तदा।
एवं वै प्रार्थिताः सर्वा मातरो लोकमातरः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ३५१–३५५ — मातृगण बालक से पूछती हैं—हे पूर्णचन्द्र के समान मुख वाले पुत्र! तुम किसके हो और हमारे घर कैसे आए? बालक कुछ उत्तर नहीं देता। पञ्चमुद्रा निवेदन करती हैं कि इसे राज्य के योग्य बनाया जाए। खेचरीगण प्रसन्न होकर कहते हैं—ऐसा ही होगा; पुत्र! जाकर अपना राज्य सुखपूर्वक पालो। प्रजा की कामना करने वाला बालक समस्त लोकमाताओं से प्रार्थना करता है कि जब वह पृथ्वी पर राजा हो, तब वे उसकी परम भक्ति से प्रसन्न होकर अवतार ग्रहण करें।

• • •

॥ ३५६ ॥ अवतेरुर् यथायोगं कृष्णपक्षे चतुर्दशीम्।
पञ्चमुद्रा तु बालं तम् अनयन् नगरं पुनः॥

॥ ३५७ ॥ आगत्य च यथायोगम् अर्धरात्रे व्यवस्थितम्।
अवतेरुस् तदा हृष्टाः पञ्चमुद्रा विमातरः॥

॥ ३५८ ॥ बालेन पूजिताः सर्वाः प्रतिष्ठाप्य यथाविधि।
पूजां गृहीत्वा बालस्य आकाशं तु पुनर् गताः॥

॥ ३५९ ॥ अद्यापि दृश्यते व्योम्नि मातॄणां गणमण्डलम्।
निरीक्ष्यते पुण्यकर्मा उत्तराभिमुखं स्थितम्॥

॥ ३६० ॥ यद् एतद् दृश्यते व्योम्नि मातॄणां तु समीपतः।
आकाशलिङ्गम् इत्य् उक्तम् अयं स्वर्लीन उच्यते॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ३५६–३६० — कृष्णपक्ष की चतुर्दशी को पंचमुद्रा माताएँ बालक को यथाविधि नगर ले आईं। अर्धरात्रि में वे प्रसन्न होकर उतरीं; बालक ने उनका पूजन किया और वे अर्चना स्वीकार कर पुनः आकाश चली गईं। पुण्यात्मा आज भी आकाश में मातृगण के समूह को उत्तराभिमुख देख सकता है। उनके समीप दिखने वाले आकाशलिङ्ग को स्वर्लीन कहा गया है।

• • •

॥ ३६१ ॥ यथाकाशे तथा भूमौ एवं सर्वत्र दृश्यते।
एवम् आलोक्य तं सर्वं गमने मातृमण्डलम्॥

॥ ३६२ ॥ मातॄणां तु प्रभावेण नरो भवति सिद्धिभाक्।
ततः प्रभृति देवेशि अस्मिन् क्षेत्रे व्यवस्थिता॥

॥ ३६३ ॥ विपद्भियागता यस्माद् विकटा प्रोच्यते बुधैः।
बालो वीरत्वम् आपन्नो मत्प्रसादाद् यशस्विनि॥

॥ ३६४ ॥ बालेन चाप्य् अहं देवि अस्मिन् देशे सुखोषितः।

इति श्रीलिङ्गपुराणे गुह्यायतनवर्णने चतुर्थोऽध्यायः।

॥ ३६५ ॥ ईश्वर उवाच।
वायव्ये तु दिशाभागे तस्य पीठस्य सुन्दरि।
सगरेण पुरा देवि तस्मिन् देशे प्रतिष्ठितम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ३६१–३६५ — आकाश में जो दृश्य है, वैसा ही पृथ्वी पर भी है; मातृमण्डल को देखकर साधक उनकी कृपा से सिद्धि पाता है। तभी से वे इस क्षेत्र में स्थित हैं। विपत्ति के भय से आने के कारण ज्ञानी उन्हें विकटा कहते हैं; शिव की कृपा से बालक वीर बना और शिव ने स्वयं उसके साथ उस स्थान में सुखपूर्वक निवास किया। अब स्वर्लीन पीठ के वायव्य भाग में सगर द्वारा प्रतिष्ठित लिङ्ग का वर्णन है।

• • •

॥ ३६६ ॥ चतुर्मुखं तु तल् लिङ्गं सर्वपापप्रणाशनम्।
तस्यैवोत्तरपूर्वेण नाम्ना बालीश्वरं शुभम्॥

॥ ३६७ ॥ बालिना स्थापितं लिङ्गं कपिना सुमहात्मना।
तं डृष्ट्वा मानवो देवि तिर्यग्योनिं न गच्छति॥

॥ ३६८ ॥ तस्य चोत्तरदिग्भागे सुग्रीवस्य महात्मनः।
लिङ्गं तस्य शुभं भद्रे सर्वकिल्बिषनाशनम्॥

॥ ३६९ ॥ तथा हनुमतात्रैव स्थापितं लिङ्गम् उत्तमम्।
सगरात् पश्चिमेनैव लिङ्गं तत्र प्रतिष्ठितम्॥

॥ ३७० ॥ मम भक्त्या च सुश्रोणि अश्विभ्यां परमेश्वरि।
तस्यैवोत्तरपार्श्वे तु भद्रदोहम् इति स्मृतम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ३६६–३७० — सगर का चतुर्मुख लिङ्ग सभी पाप नष्ट करता है। उत्तर-पूर्व में महात्मा वानरराज बालि द्वारा स्थापित बालीश्वर है; उसके दर्शन से मानव तिर्यक् योनि में नहीं जाता। उत्तर में सुग्रीव और हनुमान के स्थापित लिङ्ग हैं। सगर के पश्चिम में अश्विनीकुमारों की भक्ति से प्रतिष्ठित लिङ्ग है; उसके उत्तर में भद्रदोहम् नामक स्थान स्थित है।

• • •

॥ ३७१ ॥ गवां क्षीरेण संजातं सर्वपातकनाशनम्।
कपिलानां सहस्रस्य सम्यग् दत्तस्य यत् फलम्॥

॥ ३७२ ॥ तत् फलं लभते मर्त्यः स्नातस् तत्र न संशयः।
पूर्वभाद्रपदायुक्ता पौर्णमासी यदा भवेत्॥

॥ ३७३ ॥ तदा पुण्यतमः कालो ह्य् अश्वमेधफलप्रदः।
ह्रदस्य पश्चिमे तीरे भद्रेश्वरम् इति स्थितम्॥

॥ ३७४ ॥ तं दृष्ट्वा मानवो भद्रे गोलोकं लभते ध्रुवम्।
भद्रेश्वरस्य दिग्भागे निरृते तु यशस्विनि॥

॥ ३७५ ॥ उपशान्तशिवं नाम ख्यातं सर्वसुरासुरैः।
उपशान्तस्य देवस्य उत्तरे वरवर्णिनि॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ३७१–३७५ — भद्रदोहम् गौओं के दूध से बना पावन जलाशय और पापहारी तीर्थ है; यहाँ स्नान का फल हजार कपिला गायों के दान के बराबर है। पूर्वभाद्रपदा नक्षत्रयुक्त पूर्णिमा विशेष पुण्यकाल है और अश्वमेध का फल देती है। ह्रद के पश्चिम में भद्रेश्वर के दर्शन से गोलोक प्राप्त होता है। नैऋत्य में उपशान्तशिव तथा उनके उत्तर में देवताओं से नमस्कृत चक्रेश्वर हैं।

• • •

॥ ३७६ ॥ चक्रेश्वरम् इति ख्यातं सर्वदेवनमस्कृतम्।
पश्चिमाभिमुखं देवि ह्रदस् तस्यैव चाग्रतः॥

॥ ३७७ ॥ तस्मिन् ह्रदे नरः स्नात्वा [पूजयित्वा] महेश्वरम्।
शिवलोकम् अवाप्नोति भावितेनान्तरात्मना॥

॥ ३७८ ॥ तस्य पश्चिमदिग्भागे शूलेश्वरम् इति स्थितम्।
शूलयन्त्रं पुरा न्यस्तं स्नानार्थं वरवर्णिनि॥

॥ ३७९ ॥ ह्रदस् तत्र समुत्पन्नो देवदेवस्य चाग्रतः।
स्नानं कृत्वा ह्रदे तस्मिन् दृष्ट्वा शूलेश्वरं प्रभुम्॥

॥ ३८० ॥ रुद्रलोकम् अवाप्नोति त्यक्त्वा संसारसागरम्।
शूलेश्वरस्य पूर्वेण अन्यद् आयतनं शुभम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ३७६–३८० — देवताओं से नमस्कृत चक्रेश्वर पश्चिमाभिमुख हैं और उनके सामने एक ह्रद है। उसमें स्नान कर एकाग्र अन्तरात्मा से महेश्वर का पूजन करने वाला शिवलोक प्राप्त करता है। पश्चिम दिशा में शूलेश्वर स्थित हैं। उनके सामने स्नान के लिए पूर्वकाल में शूलयन्त्र रखा गया, जिससे वहाँ ह्रद उत्पन्न हुआ। उस ह्रद में स्नान करके शूलेश्वर के दर्शन से मानव संसारसागर को छोड़कर रुद्रलोक प्राप्त करता है। उनके पूर्व में एक अन्य शुभ देवायतन है।

• • •

॥ ३८१ ॥ तप्तं तत्र तपस् तीव्रं नारदेन सुरर्षिणा॥

॥ ३८२ ॥ स्थापितं मम लिङ्गं तु कुण्डस्य पुरतः शुभम्।
तस्मिन् कुण्डे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा वै नारदेश्वरम्॥

॥ ३८३ ॥ संसारमाया या घोरा तां तरेन् नात्र संशयः।
नारदेशस्य पूर्वेण नाम्ना धर्मेश्वरं शुभम्॥

॥ ३८४ ॥ स्थापितं मम लिङ्गं तु कुण्डस्य पुरतः शुभे।
वायव्ये तु दिशाभागे तस्य देवस्य सुन्दरि॥

॥ ३८५ ॥ विनायकम् इति ख्यातं कुण्डं तत्र सुभोदकम्।
तस्मिन् कुण्डे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा चैव विनायकम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ३८१–३८५ — उस स्थान पर देवर्षि नारद ने कठोर तप किया और कुण्ड के सामने शिवलिङ्ग स्थापित किया। वहाँ स्नान करके नारदेश्वर के दर्शन से मानव संसार की भयावह माया पार करता है। नारदेश्वर के पूर्व में धर्मेश्वर हैं। उनके वायव्य भाग में निर्मल जल वाला विनायक-कुण्ड है; उसमें स्नान और विनायक-दर्शन से सभी विघ्न दूर होते हैं।

• • •

॥ ३८६ ॥ सर्वविघ्नविनिर्मुक्तो ह्य् अस्मिन् क्षेत्रे वसेच् चिरम्।
विनायकस्य संलग्न उत्तरेण यशस्विनि॥

॥ ३८७ ॥ ह्रदस् तत्र सुविख्यातोऽमरको नाम नामतः।
दक्षिणेन तु कुण्डस्य मुखलिङ्गं तु तिष्ठति॥

॥ ३८८ ॥ तस्मिन् कुण्डे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा चामरकेश्वरम्।
अज्ञानाच् चैव यत् किंचिद् इह क्षेत्रे तु यत् कृतम्॥

॥ ३८९ ॥ विलयं याति तत् सर्वं दृष्ट्वा तल् लिङ्गम् उत्तमम्।
तस्य चोत्तरदिग्भागे नातिदूरे यशस्विनि॥

॥ ३९० ॥ वरणायास् तटे शुद्धे लिङ्गं तत्रैव संस्थितम्।
वरणेश्वरं तु विख्यातं पश्चिमाभिमुखं स्थितम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ३८६–३९० — विनायक-दर्शन से साधक इस क्षेत्र में दीर्घकाल निवास कर सकता है। उत्तर में अमरक नाम से प्रसिद्ध ह्रद है; उसके दक्षिण में मुखलिङ्ग अमरकेश्वर स्थित हैं। वहाँ स्नान और दर्शन से इस क्षेत्र में अज्ञानवश किए गए कर्मों के पाप मिटते हैं। थोड़ी दूर वरुणा के स्वच्छ तट पर पश्चिममुख वरणेश्वर लिङ्ग विराजते हैं।

• • •

॥ ३९१ ॥ तस्मिन् पाशुपतः सिद्ध अश्वपादो यशस्विनि।
अनेनैव शरीरेण शाश्वतीं सिद्धिम् आगतः॥

॥ ३९२ ॥ ममापि तत्र सांनिध्यं तस्मिंल् लिङ्ते यशस्विनि।
तेन दृष्टेन सुश्रोणि गन्धर्वत्वं च विन्दति॥

॥ ३९३ ॥ तस्य पश्चिमदिग्भागे नाम्ना शैलेश्वरं शुभम्।
तं दृष्ट्वा मानवो देवि पूर्वोक्तं लभते फलम्॥

॥ ३९४ ॥ दक्षिणे चापि तस्यैव कोटीश्वरम् इति स्थितम्।
यत्र सा दृश्यते देवि विश्रुता भीष्मचण्डिका॥

॥ ३९५ ॥ कोटितीर्थेषु यः स्नात्वा कोटीश्वरम् अथार्चयेत्।
गवां कोटिप्रदानेन यत् फलं लभते नरः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ३९१–३९५ — वरणेश्वर के यहाँ अश्वपाद नाम के सिद्ध पाशुपत ने इसी देह में शाश्वत सिद्धि प्राप्त की; उस लिङ्ग में शिव का भी सान्निध्य है। उसके दर्शन से गन्धर्वत्व और शैलेश्वर के दर्शन से पूर्वोक्त पुण्य प्राप्त होता है। दक्षिण में कोटीश्वर स्थित हैं, जहाँ प्रसिद्ध भीष्मचण्डिका हैं। कोटितीर्थ में स्नान और कोटीश्वर की अर्चना करने से करोड़ों गायों के दान का फल प्राप्त होता है।

• • •

॥ ३९६ ॥ तत् फलं सकलं तस्य स्नानेनैकेन सुन्दरि।
कोटीश्वरस्य पूर्वेण ऋषिसङ्घैः प्रतिष्ठितम्॥

॥ ३९७ ॥ तेन लिङ्गेन दृष्टेन दृष्टं स्यात् सचराचरम्।

इति श्रीलिङ्गपुराणे गुह्यायतनवर्णने पञ्चमोऽध्यायः।

॥ ३९८ ॥ ईश्वर उवाच।
कोटीश्वरस्य देवस्य आग्नेय्यां दिशि संस्थितः।
श्मशानस्तम्भसंज्ञेति विख्यातः सुप्रतिष्ठितः॥

॥ ३९९ ॥ मानवास् तत्र पात्यन्ते इह यै दुष्कृतं कृतम्।
यत्र स्तम्भे सदा देवि अहं तिष्ठामि भामिनि॥

तत्र गत्वा तु यः पूजां मम देवि करिष्यति।

॥ ४०० ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो गच्छेच् च परमां गतिम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ३९६–४०० — एक स्नान से ही वह समस्त फल प्राप्त होता है। कोटीश्वर के पूर्व में ऋषियों द्वारा प्रतिष्ठित लिङ्ग है; उसके दर्शन से चराचर जगत का दर्शन होता है। आग्नेय दिशा में श्मशानस्तम्भ नाम से विख्यात पावन स्तम्भ है—जहाँ दुष्कर्मियों को पहुँचाया जाता है और जहाँ शिव स्वयं स्थित हैं। वहाँ शिवदर्शन से मानव पापमुक्त होकर परम गति पाता है।

• • •

॥ ४०१ ॥ अन्यच् च ते प्रवक्ष्यामि महातीर्थं यशस्विनि।
कपालमोचनं नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्॥

॥ ४०२ ॥ कपालं पतितं तत्र स्नातस्य मम सुन्दरि।
तस्मिन् स्नातो वरारोहे ब्रह्महत्यां व्यपोहति॥

॥ ४०३ ॥ कपालेश्वरनामानं तस्मिंस् तीर्थे व्यवस्थितम्।
अश्वमेधम् अवाप्नोति दर्शनात् तस्य सुन्दरि॥

॥ ४०४ ॥ तस्यैव चोत्तरे पार्श्वे तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्।
तत्र स्नात्वा वरारोहे ऋणैर् मुक्तो भवेन् नरः॥

॥ ४०५ ॥ ऋणमोचनकं नाम्ना विख्यातं भुवि सुन्दरि।
त्रीणि लिङ्गानि तिष्ठन्ति तत्रैव मम सुन्दरि॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ४०१–४०५ — शिव एक अन्य महातीर्थ—तीनों लोकों में प्रसिद्ध कपालमोचन—का वर्णन करते हैं। वहाँ स्नान करने पर उनका कपाल गिरा था; उस तीर्थ में स्नान ब्रह्महत्या का पाप मिटाता है। कपालेश्वर-दर्शन से अश्वमेध यज्ञ का फल प्राप्त होता है। उसके उत्तर में ऋणमोचन तीर्थ है; वहाँ के तीन लिङ्गों के दर्शन से तीन प्रकार के ऋण नष्ट होते हैं।

• • •

॥ ४०६ ॥ तानि दृष्ट्वा तु सुश्रोणि नश्यति त्रिविधम् ऋणम्।
दक्षिणे तु दिशाभागे तस्य तीर्थस्य सुन्दरि॥

॥ ४०७ ॥ अङ्गारेश्वरनामानं मुखलिङ्गं व्यवस्थितम्।
पश्चिमाभिमुखं देवि कुण्डस्य पुरतः स्थितम्॥

॥ ४०८ ॥ अङ्गारेण यदा योगश् चतुर्थ्याम् अष्टमीषु वा।
तीर्थे तस्मिन् नरः स्नात्वा दृष्ट्वा वै मङ्गलेश्वरम्॥

॥ ४०९ ॥ व्याधिभिश् च विनिर्मुक्तो यत्र तत्राभिजायते।
तस्यैव च समीपस्थम् उत्तरेण यशस्विनि॥

॥ ४१० ॥ लिङ्गं तु सुमहत् पुण्यं विश्वकर्मप्रतिष्ठितम्।
पश्चिमाभिमुखं दृष्ट्वा सर्वज्ञत्वम् अवाप्नुयाम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ४०६–४१० — इन तीनों लिङ्गों के दर्शन से तीन प्रकार के ऋण नष्ट होते हैं। उस तीर्थ के दक्षिण में कुण्ड के सामने पश्चिमाभिमुख अङ्गारेश्वर मुखलिङ्ग स्थित हैं। चतुर्थी अथवा अष्टमी का अङ्गारक से योग होने पर उस तीर्थ में स्नान करके मङ्गलेश्वर का दर्शन करने वाला जहाँ भी जन्म लेता है, रोगों से मुक्त रहता है। उनके निकट उत्तर में विश्वकर्मा द्वारा प्रतिष्ठित महान् पुण्यमय लिङ्ग है; उस पश्चिमाभिमुख लिङ्ग के दर्शन से सर्वज्ञता प्राप्त होती है।

• • •

॥ ४११ ॥ बुधेश्वरं तु तत्रैव दृष्ट्वा भक्त्या दृढव्रतः।
सर्वान् कामान् अवाप्नोति दृष्ट्वा देवं बुधेश्वरम्॥

॥ ४१२ ॥ बुधेश्वराद् दक्षिणतो लिङ्गं चैव चतुर्मुखम्।
महामुण्डेश्वरं नाम सर्वसिद्धिप्रदायकम्॥

॥ ४१३ ॥ तस्य देवस्य पुरतः कूपस् तिष्ठति वै शुभः।
तस्य कूपस्य सा देवी उपरिष्टात् स्थिता शुभा॥

॥ ४१४ ॥ स्नानार्थं तत्र सा क्षिप्ता माला मुण्डमयी मया।
तेन संप्रोच्यते देवि महामुण्डेति मानवैः॥

॥ ४१५ ॥ खट्वाङ्गं तत्र वै क्षिप्रं स्नानार्थं वरवर्णिनि।
खट्वाङ्गेश्वरनाम्ना तु स्थितं तत्रैव सुव्रते॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ४११–४१५ — दृढ़व्रती पुरुष भक्तिपूर्वक बुधेश्वर के दर्शन करके समस्त कामनाएँ प्राप्त करता है। उनके दक्षिण में चतुर्मुख महामुण्डेश्वर लिङ्ग है, जो समस्त सिद्धियाँ प्रदान करता है। उस देव के सामने एक शुभ कूप है और उसके ऊपर देवी स्थित हैं। भगवान् कहते हैं—मैंने स्नान के लिए वहाँ मुण्डमयी माला रखी थी, इसलिए मानव उन्हें महामुण्डा कहते हैं। वहाँ स्नान के लिए रखे खट्वाङ्ग से सम्बद्ध खट्वाङ्गेश्वर भी स्थित हैं।

• • •

॥ ४१६ ॥ भुवनेश्वरनाम्ना तु लिङ्गं देवि फलप्रदम्।
उत्तराभिमुखं लिङ्गं कुण्डाद् वै दक्षिणे तटे॥

॥ ४१७ ॥ तस्मिन् कुण्डे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा वै भुवनेश्वरम्।
न दुर्गतिम् अवाप्नोति कल्मषैश् च विमुच्यते॥

॥ ४१८ ॥ दक्षिणे भुवनेशस्य कुण्डम् अन्यच् च तिष्ठति।
नाम्ना विमलम् ईशं च लिङ्गं तस्यैव पूर्वतः॥

॥ ४१९ ॥ वैमल्यं तु नरा यान्ति तस्य लिङ्गस्य दर्शनात्।
तत्र स्नात्वा वरारोहे मोदते दिवि दैवतैः॥

॥ ४२० ॥ तस्मिन् पाशुपतः सिद्धस् त्र्यम्बको नाम वै मुनिः।
अनेनैव शरीरेण रुद्रलोकम् अवाप्नुयात्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ४१६–४२० — कुण्ड के दक्षिणी तट पर उत्तराभिमुख फलप्रद भुवनेश्वर लिङ्ग है। उस कुण्ड में स्नान और भुवनेश्वर के दर्शन से मानव दुर्गति नहीं पाता और पापों से मुक्त होता है। भुवनेश्वर के दक्षिण में एक अन्य कुण्ड है तथा उसके पूर्व में विमलेश्वर लिङ्ग स्थित है। लिङ्ग के दर्शन से मानव निर्मलता पाते हैं और वहाँ स्नान करके देवताओं के साथ दिव्य लोक में आनन्द करते हैं। त्र्यम्बक नामक सिद्ध पाशुपत मुनि ने इसी शरीर से रुद्रलोक प्राप्त किया।

• • •

॥ ४२१ ॥ तस्याङ्गारककुण्डस्य पश्चिमेन यशस्विनि।
महद् आयतनं पुण्यं भृगुणा स्थापितं पुरा॥

॥ ४२२ ॥ यस् तद् आयतनं दृष्ट्वा अर्चितं स्तुतिपूर्वकम्।
शिवलोकाच् च ते पुण्यान् न च्यवन्ति कदाचन॥

॥ ४२३ ॥ दक्षिणेन तु तस्यैव अन्यद् आयतनं शुभम्।
नन्दीशेश्वरनामानं देवानाम् अपि दुर्लभम्॥

॥ ४२४ ॥ तस्य दर्शनमात्रेण व्रतं पाशुपतं लभेत्।
तत्र सिद्धो महात्मा वै कपिलर्षिर् महातपाः॥

॥ ४२५ ॥ त्रिकालम् आर्चयद् देवं गुहाशायी यतात्मवान्।
एवं वर्षसहस्रेण तस्य तुष्टोऽस्म्य् अहं प्रिये॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ४२१–४२५ — अङ्गारककुण्ड के पश्चिम में भृगु द्वारा स्थापित पावन देवायतन है; पूजन-स्तुति सहित दर्शन करने वाले शिवलोक से कभी च्युत नहीं होते। दक्षिण में देवताओं के लिए भी दुर्लभ नन्दीशेश्वर हैं; उनके दर्शन से पाशुपत व्रत का फल प्राप्त होता है। महातपस्वी कपिल मुनि गुफा में रहकर तीनों समय अर्चना करते रहे; सहस्र वर्ष की साधना से शिव प्रसन्न हुए।

• • •

॥ ४२६ ॥ मम देवि प्रसादेन साङ्ख्यवेत्ता महायशाः।
कपिलेश्वरस्याधस्ताद् गुहा तत्रैव संस्थिता॥

॥ ४२७ ॥ तां गुहां वीक्षते यो वै न स पापेन लिप्यते।
देव्य् उवाच।
कपिशेश्वरं कथं देवम् ओंकारेश्वरसंज्ञितम्।
कथयस्व प्रसादेन देवदेवं महेश्वरम्॥

॥ ४२८ ॥ ईश्वर उवाच।
त्रीणि लिङ्गानि गुह्यानि वाराणस्यां मम प्रिये।
येषां चैव तु सांनिध्यं मम चैव सुरेश्वरि॥

॥ ४२९ ॥ एवं चान्यप्रकारेण ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः।
क्रमान् मात्रा समुद्दिष्टा नन्दीशस्य तु सुन्दरि॥

॥ ४३० ॥ अकारे च स्थितो विष्णुः पञ्चायतनसंस्थितः।
उकारो ब्रह्मणो रूपं तस्य दक्षिणतः प्रिये॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ४२६–४३० — शिवकृपा से कपिल महायशस्वी सांख्यज्ञ बने। कपिलेश्वर के नीचे स्थित गुफा देखने वाला पाप से नहीं लिप्त होता। पार्वती पूछती हैं कि कपिलेश्वर को ओंकारेश्वर क्यों कहते हैं। शिव उत्तर देते हैं—वाराणसी में तीन गुप्त लिङ्ग हैं जिनमें उनका सान्निध्य है; ब्रह्मा, विष्णु और महेश ओंकार के तीन अंशों के रूप में वहाँ प्रतिष्ठित हैं।

• • •

॥ ४३१ ॥ नन्दीश्रेश्वरनामाहम् उत्तरेण व्यवस्थितः।
तं च देवि तद् ओंकारं मम रूपं सुरेश्वरि॥

॥ ४३२ ॥ मानवानां हितार्थाय तत्र स्थाने स्थितो ह्य् अहम्।
मत्स्योदर्यास् तु कूलेऽहम् उत्तरे चोत्तरे प्रिये॥

॥ ४३३ ॥ नन्दीशेश्वरनामाहम् उत्तरेण व्यवस्थितः।
नन्दीशं परमं ब्रह्म नदीशं परमा गतिः॥

॥ ४३४ ॥ नन्दीशं परमं स्थानं दुःखसंसारमोचनम्।
अप्रकाश्यम् इदं कान्ते तव स्नेहात् प्रकाशितम्॥

॥ ४३५ ॥ अन्यथा गोपनीयं तु मम भक्तिविवर्जिते।
युगे सप्तदशे देवि कृत्वा चैकां वसुन्धराम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ४३१–४३५ — शिव स्वयं नन्दीश्वर नाम से उत्तर में स्थित हैं; वही ओंकार उनका रूप है। मानवों के हित के लिए वे मत्स्योदरी के उत्तर तट पर विराजते हैं। नन्दीश परम ब्रह्म, परम गति और संसार-दुःख से छुड़ाने वाला परम स्थान है। यह रहस्य पार्वती के स्नेह से प्रकट किया गया है; शिवभक्ति से रहित लोगों से इसे गोपनीय रखना चाहिए।

• • •

॥ ४३६ ॥ संहारं तु तपः कृत्वा अस्मिन् देशे समागतः।
ओंकारमूर्तिम् आस्थाय त्रिभेदेन स्थितो ह्य् अहम्॥

॥ ४३७ ॥ सर्वेषाम् एव सिद्धानां तत् स्थानं परिकीर्तितम्।
तस्मिंल् लिङ्गं शिवः साक्षात् स्वयम् एव व्यवस्थितः॥

॥ ४३८ ॥ पूर्वामुखं तु तं देवं सिद्धसङ्घैः प्रपूजितम्।
ओंकारेश्वरनामानं देवानाम् अपि दुर्लभम्॥

॥ ४३९ ॥ वामदेवस् तु सावर्णिर् अघोरः कपिलस् तथा।
तत्र सिद्धिं परां प्राप्ता योगे पाशुपते स्थिताः॥

॥ ४४० ॥ अन्ये च ऋषयो देवा यक्षगन्धर्वगुह्यकाः।
युगे युगे गमिष्यन्ति तस्मिन् स्थाने स्थितः सदा॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ४३६–४४० — शिव बताते हैं कि उन्होंने इस देश में तप करके ओंकारमूर्ति के तीन रूप धारण किए; यह सिद्धों का परम स्थान है और लिङ्ग में साक्षात् शिव स्वयं विराजमान हैं। पूर्वमुख ओंकारेश्वर की सिद्धगण अर्चना करते हैं; वे देवताओं के लिए भी दुर्लभ हैं। वामदेव, सावर्णि, अघोर, कपिल तथा अन्य ऋषि, देव, यक्ष और गन्धर्व युग-युग में यहाँ आकर सिद्धि पाते हैं।

• • •

॥ ४४१ ॥ दिव्या हि सा परा मूर्तिः कपिलेश्वरसंज्ञिता।
कदाचिद् अस्य देवस्य दर्शने जाह्नवी प्रिये॥

॥ ४४२ ॥ मत्स्योदरीं समायाति तत्र स्नानं तु मोक्षदम्।
आराध्य कपिलेशं तु त्रैलोक्यपालनक्षमाः॥

॥ ४४३ ॥ भवन्ति पुरुषा देवि मम नित्यं च वल्लभाः।
ओंकारं तत् परं ब्रह्म सकलं निष्कलं स्थितम्॥

॥ ४४४ ॥ रुद्रलोकस्य तद् द्वारं रहस्यं परिकीर्तितम्।
कपिलेश्वरस्याधस्ताद् दक्षिणे वरवर्णिनि॥

॥ ४४५ ॥ मत्स्योदरीं समेष्यन्ति तीर्थानि सह सागरैः।
षष्टिकोटिसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ४४१–४४५ — कपिलेश्वर की दिव्य मूर्ति के दर्शनार्थ कभी गङ्गा मत्स्योदरी में आती हैं; वहाँ स्नान मोक्षदायी है। कपिलेश्वर की आराधना करने वाले तीनों लोकों की रक्षा करने में समर्थ और शिव को प्रिय होते हैं। ओंकार परब्रह्म, सकल-निष्कल स्वरूप तथा रुद्रलोक का गुप्त द्वार है। कपिलेश्वर के दक्षिण में मत्स्योदरी में अनेक करोड़ों तीर्थ और समुद्र एकत्र होते हैं।

• • •

॥ ४४६ ॥ पक्षे पक्षे समेष्यन्ति चतुर्दश्य् अष्टमीषु च।
मत्स्योदरीं यदा गङ्गा पश्चिमे कपिलेश्वरे॥

॥ ४४७ ॥ समायाति महादेवि स च योगः सुदुर्लभः।
तस्मिन् स्नानं महाभागे अश्वमेधसहस्रदम्॥

॥ ४४८ ॥ तस्य लिङ्गस्य माहात्म्यं कपिलेशस्य कीर्तितम्।
न कस्यचिद्देयं गोपनीयं प्रयत्नतः॥

॥ ४४९ ॥ तत्रैव अक्षरं ब्रह्म नादेयं परिकीर्तितम्।

इति श्रीलिङ्गपुराणे कपिलेश्वरमाहात्म्ये ओंकारनिर्णयो नाम षष्ठोऽध्यायः।

॥ ४५० ॥ ईश्वर उवाच।

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ४४६–४५० — समस्त तीर्थ और समुद्र प्रत्येक पक्ष की चतुर्दशी और अष्टमी को मत्स्योदरी में आते हैं। जब गङ्गा कपिलेश्वर के पश्चिम में मत्स्योदरी तक आती हैं, तब वह अत्यन्त दुर्लभ योग होता है। हे महाभागे! उस समय स्नान करने से हजार अश्वमेध यज्ञों का फल प्राप्त होता है। इस प्रकार कपिलेश्वर लिङ्ग का माहात्म्य कहा गया है; इसे किसी को न देकर प्रयत्नपूर्वक गोपनीय रखना चाहिए। वहाँ अक्षर ब्रह्म का निरूपण किया गया है।

• • •

तत्र स्थाने तु ये सिद्धास् तान् प्रवक्ष्याम्य् अहं पुनः।

॥ ४५१ ॥ महापाशुपता श्रेष्ठा मम पुत्रा महौजसः॥

॥ ४५२ ॥ अनन्यमनसः शुद्धाः सेवितोऽहं पुरा सदा।
शीतातपविनिर्मुक्तं प्रासादैर् उपशोभितम्॥

॥ ४५३ ॥ कैलासपृष्ठे देवस्य यादृग् देवि गृहं शूभम्।
तद् अभ्यधिकरूपं तु कृत्वा देवस्य मन्दिरम्॥

॥ ४५४ ॥ सेव्यते सिद्धतुल्यैस् तु सर्वसिद्धानुकम्पिभिः।
तदा सिद्धिर् अनुप्राप्ता निर्वाणाया गतिः पुरा॥

॥ ४५५ ॥ कपिलेश्वरस्य चैवाग्रे लिङ्गं पश्चान् मुखं स्मृतम्।
उद्दालक ऋषिस् तत्र सिद्धिं परमिकां गतः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ४५१–४५५ — शिव कहते हैं—श्रेष्ठ महापाशुपत उनके तेजस्वी पुत्र हैं; वे अनन्यचित्त, शुद्ध और निरन्तर उनकी सेवा करते थे। कैलास-पृष्ठ पर स्थित उनके दिव्य भवन से भी श्रेष्ठ मन्दिर बनाकर सिद्धों ने उनकी आराधना की और निर्वाण-सिद्धि पाई। कपिलेश्वर के आगे पश्चिममुख लिङ्ग है, जहाँ उद्दालक ऋषि ने परम सिद्धि प्राप्त की।

• • •

॥ ४५६ ॥ अन्यत् पश्चान्मुखं लिङ्गं स्थितं तत्र तथोत्तरे।
तस्मिंल् लिङ्गे तु संसिद्धः पाराशर्यो महामुनिः॥

॥ ४५७ ॥ अन्यत् तत्रैव संलग्ने स्थितं पश्चान्मुखं शुभम्।
तस्मिन्न् आयतने सिद्धो महाज्ञानी हि बाष्कलिः॥

॥ ४५८ ॥ तस्यैव तु समीपस्थं स्थितं पूर्वामुखं प्रिये।
तत्र पाशुपतः सिद्धो भाववृत्तस् तु वै मुनिः॥

॥ ४५९ ॥ तस्यैव पश्चिमे देवि मुखलिङ्गं तु तिष्ठति।
तत्र सिद्धिं प्रां प्राप्त आरुणिर् नाम नामतः॥

॥ ४६० ॥ पश्चिमे अरुणीशस्य अन्यल् लिङ्गं तु तिष्ठति।
अस्मिन् पाशुपताचार्यो योगसिद्धो महामुनिः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ४५६–४६० — उत्तर में एक पश्चिममुख लिङ्ग पर पाराशर्य महामुनि सिद्ध हुए; पास के दूसरे लिङ्ग पर महाज्ञानी बाष्कलि ने सिद्धि पाई। समीप पूर्वमुख लिङ्ग में पाशुपत भाववृत्त मुनि, उसके पश्चिम के मुखलिङ्ग में आरुणि और उनके पश्चिम के लिङ्ग में एक योगसिद्ध पाशुपत आचार्य सिद्ध हुए।

• • •

॥ ४६१ ॥ अन्यत् तत्रैव संलग्नं दक्षिणे लिङ्गम् उत्तमम्।
तत्र सिद्धिं गतो देवि कौस्तुभो नाम वै ऋषिः॥

॥ ४६२ ॥ तस्य दक्षिणपार्श्वे तु लिङ्गं पूर्वामुखं स्थितम्।
महापाशुपतः सिद्धः सावर्णिस् तत्र वै मुनिः॥

॥ ४६३ ॥ तस्याग्रे तु महल् लिङ्गं स्थितं पूर्वामुखं शुभम्।
अस्मिंल् लिङ्गे शिवः साक्षात् स्वयम् एव व्यवस्थितः॥

॥ ४६४ ॥ ओंकारमूर्तिम् आस्थाय स्थितोऽहं तत्र सुव्रते।
चत्वारो मुनयः सिद्धास् तस्मिंल् लिङ्गे यशस्विनि॥

॥ ४६५ ॥ वामदेवस् तु सावर्णिर् अघोरः कपिलस् तथा।
तस्मिंल् लिङ्गे तु संसिद्धा नन्दिशस्य प्रभावतः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ४६१–४६५ — दक्षिण के श्रेष्ठ लिङ्ग में कौस्तुभ ऋषि सिद्ध हुए; उसके दक्षिण के पूर्वमुख लिङ्ग पर सावर्णि मुनि ने सिद्धि पाई। सामने के विशाल पूर्वमुख लिङ्ग में शिव स्वयं ओंकारमूर्ति धारण कर स्थित हैं। वामदेव, सावर्णि, अघोर और कपिल—ये चार सिद्ध मुनि नन्दीश की कृपा से वहीं सिद्ध हुए।

• • •

॥ ४६६ ॥ तस्य् देवस्य चाधस्ताद् गुहा सिद्धैस् तु वन्दिता।
श्रीमुखी नाम सा ज्ञेया योगसिद्धैस् तु सेविता॥

तत्र पाशुपताः श्रेष्ठा मम लिङ्गार्चने रताः।

॥ ४६७ ॥ तेषां चैव निवासार्थं सा गुहा निर्मिता मया॥

॥ ४६८ ॥ तस्य द्वारे तु सुश्रोणि सिद्ध अघोरो महामुनिः।
अनेनैव शरीरेण रुद्रत्वं गतवान् मुनिः॥

तत्र गत्वा त्रिरात्रं तु क्षपयेद् एकमानसः।

॥ ४६९ ॥ नरो वा यदि वा नारी संसारं न विशेत् पुनः॥

॥ ४७० ॥ अघोरेश्वरदेवस्य चोत्तरे कूपम् उत्तमम्।
तस्योपस्पर्शनाद् देवि वाजपेयं च विन्दति॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ४६६–४७० — उस देव के नीचे सिद्धों द्वारा वन्दित श्रीमुखी नाम की गुफा है, जिसे उनके निवास के लिए शिव ने बनवाया। उसके द्वार पर अघोर महामुनि ने इसी शरीर से रुद्रत्व प्राप्त किया; वहाँ सिद्धि पाने वाला पुरुष या स्त्री फिर संसार में जन्म नहीं लेता। अघोरेश्वर के उत्तर में श्रेष्ठ कूप के जल-स्पर्श से वाजपेय यज्ञ का फल प्राप्त होता है।

• • •

इति श्रीलिङ्गपुराणे गुह्यायतनवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः।

॥ ४७१ ॥ ईश्वर उवाच।
अन्यद् आयतनं वक्ष्ये वाराणस्यां सुरेश्वरि।
यत्र साक्षात् स्वयं भद्रे रममाणं तु सर्वदा॥

॥ ४७२ ॥ मत्स्योदरीतटे रम्ये सुरसिद्धनमस्कृते।
रोचते मे सदा वासस् तस्मिन्न् आयतने शुभे॥

॥ ४७३ ॥ स्थानानाम् एव सर्वेषाम् अतिरम्यं मम प्रियम्।
यत्र पाशुपता देवि मम लिङ्गार्चने रताः॥

॥ ४७४ ॥ मम पुत्रास् तु ते सर्वे ब्रह्मचर्येण संयुताः।
शान्ता दान्ता जितक्रोधा सिद्धास् तत्र न संशयः॥

॥ ४७५ ॥ लोभादिविषयासक्तो नरकाच् च निवर्तते।
मम लिङ्गानि पुण्यानि पूजयन्ति सदात्र ये॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ४७१–४७५ — शिव अब वाराणसी के एक अन्य प्रिय देवायतन का वर्णन करते हैं, जो मत्स्योदरी के रमणीय तट पर देव-सिद्धों से नमस्कृत है। वहाँ पाशुपत शिवलिङ्ग-पूजन में लगे रहते हैं; वे शिव के पुत्र, ब्रह्मचारी, शान्त, जितेन्द्रिय और सिद्ध हैं। उनके पावन लिङ्गों की निरन्तर अर्चना से मानव लोभ और विषयासक्ति सहित नरक से बचता है।

• • •

॥ ४७६ ॥ तेषां मध्ये तु तत्रैव लिङ्गं वै पश्चिमामुखम्।
श्रीकण्ठनामविख्यातं कपिलेश्वरदक्षिणे॥

॥ ४७७ ॥ तस्मिन् पाशुपतः सिद्धः क्रतुध्वज इति स्मृतः।
मम चैव प्रसादेन योगैश्वर्यम् अवाप्नुयात्॥

॥ ४७८ ॥ तस्यैव चाग्रतो भद्रे लिङ्गं पूर्वमुखं स्थितम्।
तस्मिंल् लिङ्गे तु जाबालः सिद्धिं परमिकां गतः॥

॥ ४७९ ॥ अपरं चैव लिङ्गं तु तस्य दक्षिणतः स्थितम्।
ओंकारेश्वरनामानं देवानां अपि दुर्लभम्॥

तत्र सिद्धिं परां प्राप्तो मुनिः कालिकवृक्षियः।

॥ ४८० ॥ सर्वेषाम् एव सिद्धानाम् उत्तमोत्तमसंस्थितः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ४७६–४८० — कपिलेश्वर के दक्षिण में पश्चिममुख श्रीकण्ठ लिङ्ग है; वहाँ क्रतुध्वज नामक पाशुपत ने शिवकृपा से योगैश्वर्य पाया। उसके सामने पूर्वमुख लिङ्ग में जाबालि ने परम सिद्धि प्राप्त की। दक्षिण में देवताओं के लिए भी दुर्लभ ओंकारेश्वर हैं, जिन्हें सभी सिद्धों में श्रेष्ठतम कहा गया है।

• • •

॥ ४८१ ॥ तस्यैव दक्षिणे भद्रे लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्।
तस्मिंल् लिङ्गे तु संसिद्धो गार्ग्यश् च सुमहातपाः॥

॥ ४८२ ॥ पश्चायतनम् एतं ते मया च कथितं शुभे।
न कस्यचिन् मयाख्यातं रहस्यं परमाद्भुतम्॥

॥ ४८३ ॥ पञ्चब्रह्मेति विख्यातम् एतद् अद्यापि सुन्दरि।
एतस्मात् कारणाद् देवि पञ्चायतनम् उच्यते॥

॥ ४८४ ॥ चतुराश्रमिणां पुण्यं यत् फलं प्रतिपठ्यते।
तत् फलं सफलं प्रोक्तं पञ्चायतनदर्शनात्॥

॥ ४८५ ॥ इदं पाशुपतं श्रेष्ठं मदीयव्रतचारिणाम्।
योगिनां मोक्षलिप्सूनां संसारभयनाशनम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ४८१–४८५ — उसके दक्षिण में स्थित पश्चिमाभिमुख लिङ्ग में महातपस्वी गार्ग्य सिद्ध हुए। शिव कहते हैं—हे शुभे! मैंने तुम्हें यह परम अद्भुत गोपनीय पञ्चायतन बताया है, जिसे पहले किसी से नहीं कहा। यह आज भी पञ्चब्रह्म नाम से विख्यात है और इसी कारण पञ्चायतन कहलाता है। इसके दर्शन से चारों आश्रमों के लिए कथित पुण्यफल प्राप्त होता है। मेरे व्रत का पालन करने वाले, मोक्ष के इच्छुक योगियों के लिए यह श्रेष्ठ पाशुपत स्थान संसारभय का नाश करने वाला है।

• • •

॥ ४८६ ॥ नराणाम् अल्पबुद्धीनां पापोपहतचेतसाम्।
भेषजं परमं प्रोक्तं पञ्चायतनम् उत्तमम्॥

॥ ४८७ ॥ तस्माद् यत्नं सदा कुर्यात् पञ्चायतनदर्शने।
पञ्चायतनसामीप्ये कूपस् तिष्ठति सुन्दरि॥

॥ ४८८ ॥ तस्मिन् कूप उपस्पृश्य दीक्षाफलम् अवाप्नुयात्।
तस्मिन् दक्षिणदिग्भागे रुद्रवासः प्रकीर्तितः॥

॥ ४८९ ॥ रुद्रस्योत्तरपार्श्वे तु पञ्चायतनदक्षिणे।
तत्र कुण्डं महत् प्रोक्तं महापातकनाशनम्॥

॥ ४९० ॥ तस्मिन् कुण्डे नरः स्नात्वा अभीष्टं फलम् आप्नुयात्।
चतुर्दश्यां यदा योग आर्द्रानक्षत्रसंयुतः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ४८६–४९० — उत्तम पञ्चायतन को अल्पबुद्धि और पाप से आहत चित्त वाले मानवों के लिए परम औषधि कहा गया है; इसलिए सदा इसके दर्शन का प्रयत्न करना चाहिए। इसके समीप स्थित कूप का जल स्पर्श करने से दीक्षा का फल प्राप्त होता है। दक्षिण दिशा में रुद्र का निवास कहा गया है। रुद्र के उत्तर पार्श्व और पञ्चायतन के दक्षिण में महापातकनाशक विशाल कुण्ड है; उसमें स्नान करने वाला अभीष्ट फल प्राप्त करता है। आर्द्रा नक्षत्र से युक्त चतुर्दशी के योग का माहात्म्य आगे कहा गया है।

• • •

॥ ४९१ ॥ तदा पुण्यतमः कालस् तस्मिन् स्नाने महाफलम्।
तस्मिंस् तीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा रुद्रं च भामिनि॥

॥ ४९२ ॥ यत्र तत्र मृतो देवि रुद्रलोकं तु गच्छति।
पूर्वामुखस्थितस् चाहं तस्मिंल् लिङ्गे महेश्वरि॥

॥ ४९३ ॥ रुद्राणां कोटिजप्येन यत् फलं प्रतिपद्यते।
तत् फलं लभते भद्रे तस्य लिङ्गस्य दर्शनात्॥

॥ ४९४ ॥ रुद्रस्य च समीपे तु ऋषिभिः स्थापितानि च।
लिङ्गानि मम सुस्रोणि सर्वकामफलानि च॥

॥ ४९५ ॥ रुद्रस्य नैरृते भागे महालयम् इति स्मृतम्।
दर्शाच् च पदं तस्य महाभाग्यस्य सुन्दरि॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ४९१–४९५ — आर्द्रा नक्षत्रयुक्त चतुर्दशी का योग स्नान के लिए अत्यन्त पुण्यकाल है। इस तीर्थ में स्नान और रुद्रदर्शन करने वाला जहाँ भी देह त्यागे, रुद्रलोक जाता है। इस लिङ्ग के दर्शन से करोड़ों रुद्रजप का फल प्राप्त होता है; आसपास ऋषियों के स्थापित लिङ्ग सभी कामनाएँ पूर्ण करते हैं। रुद्र के नैऋत्य में महालय है, जिसके दर्शन से महान पुण्यपद प्राप्त होता है।

• • •

तत्र स्थाने शुभे रम्ये स्वयं तिष्ठति पार्वती।

॥ ४९६ ॥ तस्यैव चाग्रतो देवि कूपस् तिष्ठति निर्मलम्॥

॥ ४९७ ॥ पितरस् तत्र तिष्ठन्ति ये दिव्या ये च मानुषाः।
तस्मिन् कूप उपस्पृश्य जलं संगृह्य भामिनि॥

॥ ४९८ ॥ पिण्डस् तत्र प्रदातव्यो मम देवि पदस्पृहः।
श्राद्धं तत्र प्रकुर्वीत अन्नाद्येनोदकेन च॥

॥ ४९९ ॥ पिण्डः कूपे तु तत्रैव प्रक्षेप्तव्यः सुभानने।
एवं कृत्वा तु यस् तस्मिंस् तीर्थ रुद्रमहालये॥

॥ ५०० ॥ एकविंशकुलोपेतो रुद्रलोकं स गच्छति।
तत्र वैतरणी नाम् दीर्घिका पश्चिमामुखी॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ४९६–५०० — महालय के सामने निर्मल कूप है, जहाँ दिव्य और मानुष पितर उपस्थित रहते हैं। हे देवि! मेरे पद के अभिलाषी को उस कूप का जल स्पर्श करके और जल लेकर वहाँ पिण्डदान करना चाहिए तथा अन्नादि और जल से श्राद्ध करना चाहिए; पिण्ड उसी कूप में डालना चाहिए। रुद्रमहालय तीर्थ में ऐसा करने वाला इक्कीस कुलों सहित रुद्रलोक जाता है। वहाँ वैतरणी नाम की पश्चिमाभिमुख दीर्घिका है।

• • •

॥ ५०१ ॥ तस्यां स्नात्वा वरारोहे नरकं न च पश्यति।
खण्डस्फुटितसंस्कारं यस् तत्र कुरुते शूभे॥

॥ ५०२ ॥ रुद्र्लोकोऽक्षयस् तस्य सर्वकालं यशस्विनि।
महालयस्योत्तरेण लिङ्गानि सुमहान्ति च॥

॥ ५०३ ॥ देवैः सर्वैर् महाभागैः स्थापितानि शुभार्थिभिः।
पश्चिमे तु दिशाभागे रुद्रकुण्डस्य भामिनि॥

॥ ५०४ ॥ लिङ्गं तत्र स्थितं शुभ्रं देवार्चाय प्रतिष्ठितम्।
बृहस्पतीश्वरं नाम सर्वदुःखविनाशनम्॥

॥ ५०५ ॥ पितृभिः स्थापितं लिङ्गं तटे कूपस्य दक्षिणे।
तेन पूजितमात्रेण पितरस् तृप्तिम् आप्नुयुः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ५०१–५०५ — वैतरणी में स्नान करने वाला नरक नहीं देखता। वहाँ खण्डित तीर्थों का जीर्णोद्धार करने वाला सदा अक्षय रुद्रलोक पाता है। महालय के उत्तर में देवताओं द्वारा स्थापित बड़े लिङ्ग हैं; रुद्रकुण्ड के पश्चिम में सभी दुःख मिटाने वाले बृहस्पतीश्वर स्थित हैं। कूप के दक्षिण तट पर पितरों द्वारा स्थापित लिङ्ग की अर्चना से पितर तृप्त होते हैं।

• • •

इति श्रीलिङ्गपुराणे गुह्यायतनवर्णनेऽष्टमोऽध्याहः।

॥ ५०६ ॥ ईश्वर उवाच।
अन्यद् आयतनं श्रेष्ठं कालिपुर्यां सुरेश्वरि।
दक्षिणेन स्थितं देवं रुद्रवासस्य सुन्दरि॥

॥ ५०७ ॥ कामेश्वरम् इति ख्यातं सर्वकामफलप्रदम्।
तप्तं तत्र तपस् तीव्रं कामदेवेन वै पुरा॥

॥ ५०८ ॥ कुण्दं तद् उभयं देवि पद्मोत्पलसमन्वितम्।
कुण्डस्यैव तटे रम्ये उत्तमे वरवर्णिनि॥

॥ ५०९ ॥ लिङ्गं तत्र स्थितं दिव्यं पश्चिमाभिमुखं प्रिये।
गन्धधूपनमस्कारैर् मुखवाद्यैश् च सर्वशः॥

॥ ५१० ॥ यो माम् अर्चयते तत्र तस्य तुष्याम्य् अहं [सदा]।
तुष्टे तु मयि. देवेशि सर्वान् कामांल् लभेत सः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ५०६–५१० — शिव अब काशीपुरी में रुद्रनिवास के दक्षिण स्थित कामेश्वर तीर्थ बताते हैं। कामदेव ने पहले वहाँ कठिन तप किया था। कमल और उत्पल से सुशोभित कुण्ड के तट पर पश्चिममुख दिव्य लिङ्ग स्थित है। जो धूप, गन्ध, नमस्कार और वाद्य-गान से शिव की अर्चना करता है, उस पर वे प्रसन्न होकर सभी कामनाएँ पूर्ण करते हैं।

• • •

॥ ५११ ॥ ततः प्रभृति वै तस्मिन्न् अन्येऽपि सुरपुङ्गवाः।
आराधयन्तो मां तस्मिंस् तीर्थं वक्तुं महातपाः॥

॥ ५१२ ॥ यस्य यस्य यदा कामस् तत्र तं तं ददाम्य् अहम्।
ददामि सर्वकामांश् च दर्मं मोक्षं तथैव च॥

॥ ५१३ ॥ तस्माद् अन्येऽपि ये केचित् तीर्थे तस्मिन् जनाः स्थिताः।
आराधयन्तो देवेशं कामेशं चैव सर्वदा॥

॥ ५१४ ॥ सो यस्य् मनसः कामः तं तम् आप्नोति निश्चितम्।
कामेश्वरसमीपे तु दक्षिणे वरवर्णिनि॥

तत्र स्नात्वा वरारोहे रुद्रस्यानुचरो भवेत्।

॥ ५१५ ॥ चैत्रे मासि सिते पक्षे त्रयोदश्यां तु मानवः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ५११–५१५ — तब से श्रेष्ठ देवता भी उस तीर्थ में शिव की आराधना करते आए हैं। जो जिस कामना से वहाँ उपासना करता है, उसे शिव वह कामना, धर्म और मोक्ष देते हैं। कामेश्वर के भक्तों की मनोकामना अवश्य पूरी होती है। अब चैत्र मास के शुक्ल पक्ष की त्रयोदशी का विशेष स्नान-विधान कहा जाता है।

• • •

॥ ५१६ ॥ स्नानं ये च प्रकुर्वन्ति ते कामसदृशा नराः।
कामेश्वरं सदा लिङ्गं योऽर्चयतीह मानवः॥

॥ ५१७ ॥ लभेद् विद्याधरं लोकम् एवम् एव न संशयः।
कामेश्वरस्य पूर्वेण नाम्ना पञ्चालकेश्वरम्॥

॥ ५१८ ॥ धनदस्य तु पुत्रेण पूजितोऽहं सुरेश्वरि।
क्षेत्रं मम प्रियं ज्ञात्वा तस्मिन् देशे व्यव्स्थितः॥

॥ ५१९ ॥ आराधयति मां नित्यं मम पूजारतः सदा।
पञ्चालेश्वरनामाहं तस्मिन् देशे व्यवस्थितः॥

॥ ५२० ॥ नराणां धनदानं तु करिष्यामि यशस्विनि।
तत्र पूर्वमुखं देवि मुखलिङ्गं तु तिष्ठति॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ५१६–५२० — चैत्र शुक्ल त्रयोदशी को स्नान करने वाले कामदेव के समान आकर्षक बनते हैं। कामेश्वर की नित्य अर्चना से विद्याधरलोक प्राप्त होता है। उनके पूर्व में पञ्चालकेश्वर हैं; कुबेरपुत्र ने शिव के प्रिय क्षेत्र को जानकर उनकी अर्चना की। शिव पञ्चालेश्वर नाम से वहाँ निवास करते और मानवों को धन प्रदान करते हैं।

• • •

॥ ५२१ ॥ पञ्चकेश्वरनामाहं तत्र देवि प्रतिष्ठितः।
कूपस् तस्यैव चाग्रे तु पावनः सर्वदेहिनाम्॥

॥ ५२२ ॥ तस्मिन् स्थाने स्थिता देवि अघोरेशेति नामतः।
मानवानां हितार्थाय स्वयं तत्र व्यवस्थिता॥

॥ ५२३ ॥ नव लिङ्गानि गुह्यानि स्थापितानि तु किन्नरैः।
पञ्चकेश्वरपूर्वेण दिवाकरनिशाकरौ॥

॥ ५२४ ॥ लिङ्गानि तानि पुण्यानि सर्वपापहराणि च।
दक्षिणेन तु तस्यैव अन्धकेशेति नामतः॥

तत्र लिङ्गं महत् पुण्यम् अन्धकेन प्रतिष्ठितम्।

॥ ५२५ ॥ मम चैव प्रसादेन गतोऽसौ परमां गतिम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ५२१–५२५ — वहाँ पूर्वमुख पञ्चकेश्वर और सामने सभी प्राणियों को पावन करने वाला कूप है। उसी स्थान में अघोरेश नाम की देवी मानवहित के लिए विराजती हैं। किन्नरों ने नौ गुप्त पावन लिङ्ग स्थापित किए; पञ्चकेश्वर के पूर्व में सूर्य और चन्द्र के लिङ्ग हैं। दक्षिण में अन्धकेश है, जो शिवकृपा से परम गति को प्राप्त हुआ।

• • •

॥ ५२६ ॥ पश्चिमे तु दिशाभागे तस्य देवस्य सुन्दरि।
नाम्ना देवेश्वरं लिङ्गं कामकुण्डस्य दक्षिणे॥

॥ ५२७ ॥ अहम् एव सदा भद्रे तस्मिन् स्थाने व्यवस्थितः।
भीष्मेश्वरं तु तत्रैव सिद्धेश्वरम् अतः परम्॥

॥ ५२८ ॥ गङ्गेश्वरं तु तत्रैव यमुनेश्वरम् एव च।
मन्डलेश्वरं तु तत्रैव ऊर्वशीलिङ्गम् उत्तरम्॥

॥ ५२९ ॥ अन्यानि तत्र लिङ्गानि स्थापितानि महात्मभिः।
तानि द्र्ष्ट्वा तु मनुजः सर्वयज्ञफलं लभेत्॥

॥ ५३० ॥ मण्डलेश्वरसामीप्ये मुखलिङ्गं च तिष्ठति।
शान्तेन स्थापितं लिङ्गं सर्वपापहरं शुभम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ५२६–५३० — कामकुण्ड के दक्षिण में देवेश्वर और पास ही भीष्मेश्वर, सिद्धेश्वर, गङ्गेश्वर, यमुनेश्वर, मण्डलेश्वर तथा ऊर्वशी-लिङ्ग स्थित हैं। महात्माओं द्वारा स्थापित अन्य लिङ्गों के दर्शन से सभी यज्ञों का फल प्राप्त होता है। मण्डलेश्वर के पास शान्त द्वारा स्थापित मुखलिङ्ग है, जो शुभ और पापहारी है।

• • •

॥ ५३१ ॥ वायव्ये तु दिशाभागे द्रोणेश्वर्समीपतः।
वालखिल्येश्वरं नाम सुखदं सर्वदेहिनाम्॥

॥ ५३२ ॥ तच् च पश्चान्मुखं लिङ्गं कामकुण्डस्य पश्चिमे।
वालखिल्येश्वरं दृष्ट्वा सर्वयज्ञफलं लभेत्॥

॥ ५३३ ॥ तस्यैव चाग्रतो भद्रे मुखलिङ्गं च तिष्ठति।
वाल्मीकेश्वरनामानं तं च दृष्ट्वा न शोचति॥

॥ ५३४ ॥ तस्यैव कामकुण्डस्य पुरा संस्थापितं तटे।
लिङ्गं तत्र महापुण्यं च्यवनेन प्रतिष्ठितम्॥

॥ ५३५ ॥ तस्य दर्शनमात्रेण ज्ञानवान् जायते नरः।
वालखिल्येश्वरस्यैव दक्षिणे वरवर्णिनि॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ५३१–५३५ — वायव्य दिशा में द्रोणेश्वर के निकट वालखिल्येश्वर नामक सुखदायक पश्चिममुख लिङ्ग है; उसके दर्शन से सभी यज्ञों का फल प्राप्त होता है। सामने वाल्मीकेश्वर हैं, जिनके दर्शन से शोक नहीं रहता। कामकुण्ड के तट पर च्यवन ऋषि ने महान पुण्यलिङ्ग स्थापित किया; उसके दर्शन से मानव ज्ञानवान होता है।

• • •

॥ ५३६ ॥ नाम्ना वातेश्वरं देवं सर्वपातकनाशनम्।
तं दृष्ट्वा मानवो देवि वायुलोकं च गच्छति॥

॥ ५३७ ॥ अग्नीश्वरं तु तत्रैव भरतेशं तथैव च।
वरुणेशं तथा चैव सर्वसिद्धिप्रदायकम्॥

॥ ५३८ ॥ एतान् दृष्ट्वा महादेवि यथेष्टां गतिम् आप्नुयात्।
अन्यद् आयतनं पुण्यं सनकेन प्रतिष्ठितम्॥

॥ ५३९ ॥ सनकेश्वरनामानं सर्वसिद्धामरार्चितम्।
तेन दृष्टेन देवेशि रजसूयफलं लभेत्॥

॥ ५४० ॥ धर्मेश्वरं तु तत्रैव दक्षिणे वरवर्णिनि।
नाम्ना धर्मेश्वरं देवं सर्वकामफलप्रदम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ५३६–५४० — वालखिल्येश्वर के दक्षिण में वातेश्वर सभी पाप नष्ट करते हैं; उनके दर्शन से वायुलोक प्राप्त होता है। अग्निश्वर, भरतेश्वर और वरुणेश भी वहीं हैं और सभी सिद्धियाँ देते हैं। सनक द्वारा प्रतिष्ठित सनकेश्वर देव-सिद्धों से पूजित हैं; उनके दर्शन से राजसूय यज्ञ का फल प्राप्त होता है। दक्षिण में धर्मेश्वर सभी कामनाएँ पूर्ण करते हैं।

• • •

॥ ५४१ ॥ अन्यत् तत्रैव लिङ्गं तु ऋषिभिः स्थापितं पुरा।
सनकेश्वरस्योत्तरतो नाम्ना गुरुडकेश्वरम्॥

॥ ५४२ ॥ सिद्धिकामेन सुश्रोणि स्थापितं गरुडेन तु।
गरुदेश्वरस्य पुरतः स्थापितं ब्रह्मसूनुना॥

॥ ५४३ ॥ भक्त्या सनत्कुमारेण स्थापितोऽहं वरानने।
तेन दृष्टेन देवेशि ज्ञानवान् जायते नरः॥

॥ ५४४ ॥ तस्यैव चोत्तरे पार्श्वे सनन्देन प्रतिष्ठितम्।
तस्य दर्शनमात्रेण प्राप्यते सिद्धिर् उत्तमा॥

॥ ५४५ ॥ तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे स्थापितं ह्य् आसुरीश्वरम्।
तथैव पञ्चशिखिना स्थापितं च माहात्मना॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ५४१–५४५ — सनकेश्वर के उत्तर में गरुड द्वारा सिद्धि की इच्छा से स्थापित गरुडकेश्वर हैं। उनके सामने सनत्कुमार ने भक्तिपूर्वक लिङ्ग स्थापित किया; उसके दर्शन से ज्ञान प्राप्त होता है। उत्तर में सनन्द द्वारा प्रतिष्ठित लिङ्ग परम सिद्धि देता है; दक्षिण में आसुरीश्वर और महात्मा पञ्चशिखि द्वारा स्थापित लिङ्ग स्थित हैं।

• • •

॥ ५४६ ॥ तस्य दक्षिणापार्श्वे तु नातिदूरे व्यवस्थितम्।
शनैश्चरेण तत्रैव मुखलिङ्गं प्रतिष्ठितम्॥

॥ ५४७ ॥ शनैश्वरेश्वरं नाम सर्वलोकनमस्कृतम्।
तं दृष्ट्वा मानवो देवि रोगैर् नैवाभिभूयते॥

॥ ५४८ ॥ अन्यच् चैव महापुण्यं काशीपुर्यां महाशये।
मार्कण्डेयस् तु विख्यातो मम चैव सदा प्रियः॥

॥ ५४९ ॥ तस्य लिङ्गस्य चाग्रे तु पश्चिमेन यशस्विनि।
मार्कण्देयह्रदो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः॥

॥ ५५० ॥ मार्कण्डेयह्रदे स्नात्वा किं भूयः परिशोचति।
स्नानं दानं जपो होमः श्राद्धं च पितृतर्पणम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ५४६–५५० — उसके दक्षिण पार्श्व में थोड़ी ही दूर शनैश्चर द्वारा प्रतिष्ठित मुखलिङ्ग है। सर्वलोकवन्दित शनैश्वरेश्वर के दर्शन से मानव रोगों से अभिभूत नहीं होता। काशीपुरी में शिव के सदा प्रिय मार्कण्डेय विख्यात हैं; उस लिङ्ग के सामने पश्चिम में तीनों लोकों में प्रसिद्ध मार्कण्डेय ह्रद है। मार्कण्डेय ह्रद में स्नान करने वाला फिर क्यों शोक करे? वहाँ स्नान, दान, जप, होम, श्राद्ध और पितृतर्पण के माहात्म्य का वर्णन आगे है।

• • •

॥ ५५१ ॥ तत् सर्वम् अक्षयं तत्र भवतीति न संशयः।
तस्मिन् कुण्डे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा चैव चतुर्मुखम्॥

॥ ५५२ ॥ रुद्रलोकः सदा तस्य पुनरावृत्तिदुर्लभः।
मार्कण्डेश्वरसामीप्ये उत्तरेण यशस्विनि॥

॥ ५५३ ॥ कूपो वाइ तिष्ठते तत्र सर्वतीर्थवरोऽनघे।
कूपस्य चोत्तरेणैव कुण्डमध्ये यशस्विनि॥

॥ ५५४ ॥ कुण्डेश्वरम् इति ख्यातं सर्वसिद्धैस् तु वन्दितम्।
दीक्षां पाशुपतीं तीर्त्वा द्वादशाक्षरेण यत् फलम्॥

॥ ५५५ ॥ तत् फलं लभते देवि ब्रह्मणस् तु न संशयः।
कुण्डस्य पश्चिमे तीरे लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ५५१–५५५ — मार्कण्डेय तीर्थ में किया हुआ स्नान, दान, जप, होम, श्राद्ध और पितृतर्पण सब निःसन्देह अक्षय होता है। कुण्ड में स्नान और चतुर्मुख के दर्शन से रुद्रलोक की प्राप्ति होती है, जहाँ से पुनरावृत्ति दुर्लभ है। मार्कण्डेश्वर के उत्तर में श्रेष्ठ तीर्थरूप कूप है; उसके उत्तर में कुण्ड के मध्य सिद्धों से वन्दित कुण्डेश्वर हैं। पाशुपती दीक्षा और द्वादशाक्षर से जो ब्रह्मफल प्राप्त होता है, वह फल वहाँ कहा गया है। कुण्ड के पश्चिमी तट पर एक पश्चिमाभिमुख लिङ्ग स्थित है।

• • •

॥ ५५६ ॥ स्कन्देन स्थापितं देवि ब्रह्मलोकगतिप्रदम्।
मार्कण्डेयस्य पूर्वेण नातिदूरे व्यवस्थितम्॥

॥ ५५७ ॥ शाण्डिल्येश्वरनामानं स्थितं तत्रैव सुन्दरि।
मुखलिङ्गं तु तं भद्रे पश्चिमाभिमुखं स्थितम्॥

॥ ५५८ ॥ तं दृष्ट्वा मानवो देवि पशुपाशैः प्रमुच्यते।
अस्यैव दक्षिणे पार्श्वे नाम्ना भद्रेश्वरं स्मृतम्॥

तत्र पश्चान् मुखं लिङ्गं स्थापितं च ब्रह्मर्षिभिः।

॥ ५५९ ॥ तेन दृष्टेन सुश्रोणि ब्राह्मण्यं लभते नरः॥

॥ ५६० ॥ अन्यच् चैव महादेवि प्रवक्ष्य्म्य् अनुपूर्वशः।
यो वै पूर्वं मया तुभ्यं कपालीशः प्रवर्तितः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ५५६–५६० — मार्कण्डेय के पूर्व में पश्चिममुख शाण्डिल्येश्वर हैं; दर्शन से पशुपाश छूटते हैं। दक्षिण में भद्रेश्वर हैं, जिनके दर्शन से ब्राह्मणत्व प्राप्त होता है। अब शिव पूर्व में वर्णित कपालेश्वर के दक्षिण की अन्य प्रतिष्ठाओं का क्रमशः वर्णन करते हैं।

• • •

॥ ५६१ ॥ तस्य दक्षिणदिग्भागे लिङ्गानि कथयाम्य् अहम्।
तत्र देवी स्वयं देवी श्रीर् वै तिष्ठति सर्वदा॥

॥ ५६२ ॥ श्रीकुण्डम् इति विख्यातं तत्र कुण्डे वरानने।
तस्मिन् कुण्डेश्वरी देवी वरदा सर्वदेहिनाम्॥

तत्र कुण्डे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवीं महाश्रियम्।

॥ ५६३ ॥ श्रिया न रहितः सो वै यत्र तत्राभिजायते॥

॥ ५६४ ॥ श्रियश् चोत्तरपार्श्वे तु कपालीशस्य दक्षिणे।
तत्र लिङ्गं महाभागे महालक्ष्म्या प्रतिष्ठितम्॥

॥ ५६५ ॥ पूर्वाभिमुखोऽहं तस्मिन् कुण्डस्यैव तु दक्षिणे।
स्नात्वा कुण्डे तु वै देवि तल् लिङ्गं ह्य् अर्चयिष्यति॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ५६१–५६५ — उस क्षेत्र में श्रीदेवी सदा निवास करती हैं। श्रीकुण्ड में वरदायिनी कुण्डेश्वरी हैं; उनकी कृपा से मानव जहाँ भी जन्म ले, श्री से वंचित नहीं रहता। कपालेश्वर के दक्षिण और लक्ष्मी के उत्तर भाग में महालक्ष्मी-प्रतिष्ठित लिङ्ग है। कुण्ड में स्नान करके पूर्वाभिमुख शिवलिङ्ग की अर्चना करने वाले स्त्री या पुरुष का पुण्य अब बताया जाता है।

• • •

॥ ५६६ ॥ नरो वा यदि वा नारी तस्य पुण्यफलं शृणु।
चामरासक्तहस्ताभिः स्त्रीभिः परिवृतः सदा॥

॥ ५६७ ॥ तिष्ठते सुविमानस्थो यावद् आभूतसंप्लवम्।
इह लोके यदा याति लक्ष्मीवान् रूपसंयुतः॥

॥ ५६८ ॥ धनदान्यसमायुक्तः कुले महति जायते।
स्वर्गलोकस्य तद् द्वारं रहस्यं देवनिर्मितम्॥

॥ ५६९ ॥ यदा मत्स्योदरीं यान्ति देवलोकाद् दिवौकसः।
तदा तेनैव मार्गेण स्त्रीभिः परिवृतः सुखम्॥

॥ ५७० ॥ तेन सा प्रोच्यते देवि महाश्रीर् वरवर्णिनि।
एतत् तुभ्यं मया देवि रहस्यं परिकीर्तितम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ५६६–५७० — ऐसा भक्त चामर डुलाती स्त्रियों से घिरे दिव्य विमान में प्रलय तक स्वर्ग में रहता है। पृथ्वी पर लौटने पर वह लक्ष्मीवान्, सुन्दर और धन-धान्यसम्पन्न कुल में जन्म लेता है। यह देवताओं द्वारा बनाया गया स्वर्गलोक का गुप्त द्वार है। देवता स्वर्ग से मत्स्योदरी आते हैं तो इसी मार्ग से स्त्रियों सहित सुखपूर्वक जाते हैं; इसलिए इस स्थान को महाश्री कहा गया है।

• • •

॥ ५७१ ॥ तस्य विष्णुध्रुवस्यैव पश्चिमाया दिशः स्थितम्।
स्थापितं मम लिङ्गं तु दधीचेन महर्षिणा॥

॥ ५७२ ॥ दधीचेश्वरनामानं ख्यातं सर्वसुरासुरैः।
तं दृष्ट्वा मनुजो देवि ऐश्वरं लोकम् आप्नुयात्॥

॥ ५७३ ॥ दक्षिणे तु तदा तत्र गायत्र्या स्थापितं पुरा।
गायत्र्या दक्षिणे चैव सावित्र्या स्थापितं पुनः॥

॥ ५७४ ॥ एतौ पश्चान्मुखौ लिङ्गौ मम देवि प्रियौ सदा।
अस्य चैव तु पूर्वेण लिङ्गं पूर्वामुखं स्थितम्॥

॥ ५७५ ॥ मत्स्योदरीतटे रम्ये स्थितं सत्पतयेश्वरम्।
तेन दृष्टेन सुश्रोणि उत्तमां सिद्धिं आप्नुयात्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ५७१–५७५ — विष्णुध्रुव के पश्चिम में महर्षि दधीचि द्वारा स्थापित दधीचेश्वर लिङ्ग है, जो देवों और असुरों में प्रसिद्ध है; उसके दर्शन से ईश्वर के लोक की प्राप्ति होती है। दक्षिण में गायत्री और उनसे दक्षिण में सावित्री द्वारा स्थापित, शिव को प्रिय दो पश्चिमाभिमुख लिङ्ग हैं। इनके पूर्व में मत्स्योदरी के रमणीय तट पर पूर्वाभिमुख सत्पतयेश्वर लिङ्ग है; उसके दर्शन से उत्तम सिद्धि प्राप्त होती है।

• • •

॥ ५७६ ॥ लक्ष्मीलिङ्गस्य देवेन लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्।
उग्रेश्वरे महत् पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्॥

॥ ५७७ ॥ तेन दृष्टेन सुश्रोणि भवेज् जातिस्मरो नरः।
तस्यैव दक्षिणे देवि महत् कुण्डं व्यवस्थितम्॥

॥ ५७८ ॥ स्नात्वा कनखले यद्वत् पुण्यम् उक्तं यशस्विनि।
तस्मिन् कुण्डे नरः स्नात्वा फलम् आप्नोति तत्समम्॥

॥ ५७९ ॥ दधीचेशात् पश्चिमतो नाम्ना तु धनदेश्वरम्।
यत्र देवि तपस् तप्तं धनदेन महात्मना॥

तत्र कुण्डं महादेवि धनदेशस्य धीमतः।

॥ ५८० ॥ तत्र स्नात्वा नरो देवि धनदेशं च पश्यति॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ५७६–५८० — लक्ष्मीलिङ्ग के निकट पश्चिममुख उग्रेश्वर हैं; दर्शन से पाप नष्ट होते हैं और मानव को पूर्वजन्म का स्मरण हो सकता है। दक्षिण में विशाल कुण्ड है; वहाँ का स्नान कनखल के स्नान के समान पुण्य देता है। दधीचेश्वर के पश्चिम में धनदेश्वर हैं, जहाँ महात्मा कुबेर ने तप किया; स्नान और धनदेश के दर्शन का माहात्म्य आगे कहा गया है।

• • •

॥ ५८१ ॥ तस्य तुष्टः कुबेरस् तु देवत्वं संप्रयच्छति।
अन्यानि तत्र लिङ्गानि स्थापितानि सुरासुरैः॥

॥ ५८२ ॥ तानि दृष्ट्वातिपुण्यानि स्वर्गलोकं व्रजेन् नरः।
धनदेशात् पश्चिमतो नाम्ना तु करवीरकम्॥

॥ ५८३ ॥ तेन दृष्टेन देवेशि सिद्धिं प्राप्नोति मानवः।
पुण्यानि तत्र लिङ्गानि स्थितानि परमेश्वरि॥

॥ ५८४ ॥ तस्य वायव्यकोणे तु लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्।
मारीचेश्वरनामानं सर्वपातकनाशनम्॥

॥ ५८५ ॥ तस्य चैवाग्रतो देवि स्थापितं कुण्डम् उत्तमम्।
तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या भ्राजते भास्करो यथा॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ५८१–५८५ — कुबेर प्रसन्न होकर धनदेश्वर के भक्त को देवत्व देते हैं। देव-असुरों द्वारा स्थापित अन्य पुण्यलिङ्गों के दर्शन से स्वर्ग प्राप्त होता है। धनदेश्वर के पश्चिम में करवीरक तीर्थ सिद्धि देता है। उसके वायव्य कोण में पश्चिममुख मारीचेश्वर पाप नष्ट करते हैं; सामने के कुण्ड में भक्तिपूर्वक स्नान करने वाला सूर्य के समान तेजस्वी होता है।

• • •

॥ ५८६ ॥ मारीचेशात् पश्चिमतो लिङ्गम् इन्द्रेश्वरं महत्।
पश्चिमाभिमुखं देवि कुण्डस्य तटसंस्थितम्॥

॥ ५८७ ॥ इन्द्रेश्वराद् दक्षिणतो वापी कर्कोटकस्य च।
तत्र वीरजले स्नात्वा दृष्ट्वा कर्कोटकेश्वरम्॥

॥ ५८८ ॥ नागानां चाधिपत्यं तु जायते नात्र संशयः।
कर्कोटकाद् दक्षिणतो नातिदूरे व्यवस्थितम्॥

॥ ५८९ ॥ दृमिचण्डेश्वरं नाम् ब्रह्महतापहारकम्।
तत्र पाशुपतः सिद्धः कौथुमिर् नाम नामतः॥

॥ ५९० ॥ ज्ञानं पाशुपतं प्राप्य रुद्रलोकम् इतो गतः।
पश्चिमाभिमुखं लिङ्गं कुण्डस्योत्तरतः स्थितम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ५८६–५९० — मारीचेश्वर के पश्चिम में कुण्ड-तट पर इन्द्रेश्वर हैं। दक्षिण में कर्कोटक की वापी है; वहाँ वीरजल में स्नान और कर्कोटकेश्वर-दर्शन से नागों का आधिपत्य प्राप्त होता है। दक्षिण में दृगिचण्डेश्वर ब्रह्महत्या का पाप हरते हैं। कौथुमि नामक सिद्ध पाशुपत ने यहाँ शिवज्ञान पाया और रुद्रलोक प्राप्त किया।

• • •

तत्र कुण्डे नरः स्थित्वा दृमिचण्डेश्वरस्य तु।

॥ ५९१ ॥ रुद्रलोकम् अवाप्नोति त्यक्त्वा संसारसागरम्॥

॥ ५९२ ॥ तस्य पूर्वेण देवेशि दीर्घिकायास् तटे शुभे।
अग्नीश्वरं तु नामानं सर्वपापक्षयंकरम्॥

॥ ५९३ ॥ तं दृष्ट्वा मानवो देवि अग्निलोकं तु गच्छति।
तस्यैव पूर्वदिग्भागे नाम्ना ह्य् आम्नातकेश्वरम्॥

॥ ५९४ ॥ तं दृष्ट्वा मनुजो भद्रे रुद्रस्यानुचरो भवेत्।
एकलिङ्गं तु तद् विद्यात् सूक्ष्मं च वरवर्णिनि॥

॥ ५९५ ॥ तस्यैवाम्नातकेशस्य दक्षिणे नातिदूरतः।
कुण्डं तदुद्भवं दिव्यं सुरलोकप्रदायकम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ५९१–५९५ — कुण्ड के उत्तर में पश्चिममुख लिङ्ग के दर्शन से संसारसागर पार कर रुद्रलोक प्राप्त होता है। उसके पूर्व में दीर्घिका के पावन तट पर अग्नीश्वर हैं; दर्शन से अग्निलोक जाता है। उनके पूर्व आम्नातकेश्वर हैं, जिनके भक्त शिवगण बनते हैं। यह सूक्ष्म एकलिङ्ग है; उसके दक्षिण में दिव्य कुण्ड स्वर्गलोक देने वाला है।

• • •

॥ ५९६ ॥ उर्वशीश्वरनामानं स्थितं पश्चान्मुखं भुवि।
तं दृष्ट्वा मनुजो देवि गणत्वं लभते ध्रुवम्॥

॥ ५९७ ॥ कुण्डस्य नैरृते भागे नातिदूरे कथंचन।
उर्वशीशममीपे तु तालकर्णेश्वरं स्मृतम्॥

॥ ५९८ ॥ तं दृष्ट्वा मानवो देवि चण्डस्यैति सलोकताम्।
तस्यैव तु समीपे तु लिङ्गानि स्थापितानि च॥

॥ ५९९ ॥ गणैस् तु मम धर्मज्ञैः श्रेष्ठानि सुमहान्ति च।
तस्य पूर्वेण कूपस् तु तिष्ठते सुमहान् प्रिये॥

॥ ६०० ॥ तस्मिन् कूपे जलं स्पृश्य पूतो भवति मानवः।
चण्डेश्वरस्य पूर्वं तु स्थितं चित्रेश्वरं शुभम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ५९६–६०० — पश्चिममुख उर्वशीश्वर के दर्शन से गणत्व प्राप्त होता है। नैऋत्य में तालकर्णेश्वर के दर्शन से चण्ड के लोक की प्राप्ति होती है; आसपास धर्मज्ञ शिवगणों द्वारा प्रतिष्ठित श्रेष्ठ लिङ्ग हैं। पूर्व में विशाल कूप का जल स्पर्श करने से मानव पावन होता है। चण्डेश्वर के पूर्व में शुभ चित्रेश्वर स्थित हैं।

• • •

॥ ६०१ ॥ तेन दृष्टेन देवेशि चित्रस्य समतां व्रजेत्।
चित्रेश्वरसमीपे तु स्थितं कालेश्वरं महत्॥

॥ ६०२ ॥ तेन दृष्टेन देवेशि चित्रस्य समतां व्रजेत्।
चित्रेश्वरसमीपे तु स्थितं कालेश्वरं महत्॥

॥ ६०३ ॥ तेन दृष्टेन देवेशि कालं वञ्चति मानवः।
देव्य् उवाच।
कथं कालेश्वरो देवः केन वा वञ्चितः प्रभुः।
कस्मिन् स्थाने तु कः सिद्धस् तन् मे ब्रूहि सुरेश्वर॥

॥ ६०४ ॥ ईश्वर उवाच।
तस्मिन् स्थाने पुरा भद्रे पिङ्गाक्षो नाम वै मुनिः।
ज्ञानस्य वक्ता पञ्चार्थे लोके पाशुपतः स्थितः॥

॥ ६०५ ॥ तेन चैव पुरा भद्रे लिङ्गेऽस्मिन् स प्रसादितः।
ततो लिङ्गप्रभावेण कालं वञ्चितवान् मुनिः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ६०१–६०५ — चित्रेश्वर के दर्शन से चित्र के समान पद प्राप्त होता है। समीप स्थित महान् कालेश्वर के दर्शन से मानव काल को वञ्चित करता है। देवी पूछती हैं—कालेश्वर का यह वृत्तान्त क्या है, किसने काल को वञ्चित किया और उस स्थान में कौन सिद्ध हुआ? ईश्वर कहते हैं—पूर्वकाल में वहाँ पिङ्गाक्ष नाम के पाशुपत मुनि थे, जो पञ्चार्थ ज्ञान के उपदेशक थे। उन्होंने इस लिङ्ग में भगवान् को प्रसन्न किया और लिङ्ग के प्रभाव से काल को वञ्चित किया।

• • •

॥ ६०६ ॥ नान्ततो दृश्यते काल ईश्वरासक्तचेतसः।
तत्र स्थित्वा तु सुमहत्कालं यः कालयेत् प्रजाः॥

॥ ६०७ ॥ न तस्य क्रमितुं शक्तः कालो वै घोररूपिणः।
ततः प्रभृति येऽन्येऽपि तस्मिन्न् आयतने स्थिता॥

॥ ६०८ ॥ तेषां नाक्रमते कालः वर्षलक्षायुतैर् अपि।
अन्यच् च ते प्रवक्ष्यामि रहस्यं वरवर्णिनि॥

॥ ६०९ ॥ तस्य देवस्य चाग्रे तु कूपस् तिष्ठति वै श्रुतः।
तत्र कालोदकं नाम उदकं देवि तिष्ठति॥

॥ ६१० ॥ तस्यैव प्राशनाद् देवि पूतो भवति मानवः।
यैस् तु तत्रोदकं पीतं नरैः स्त्रीभिश् च कर्मभिः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ६०६–६१० — ईश्वर में मन लगाने वाले पर काल का अधिकार नहीं चलता। भयावह काल भी उस पर विजय नहीं पाता जो यहाँ दीर्घकाल निवास करता है; यहाँ रहने वालों को लाखों वर्षों तक काल नहीं दबा सकता। देवालय के सामने ‘कालोदक’ नाम का कूप है; उसका जल पीने से मानव पावन होता है।

• • •

॥ ६११ ॥ स्वयं देवेन शर्वेण त्रिशूलाङ्केन चाङ्कितः।
न तेषां परिवर्तो वै कल्पकोटिशतैर् अपि॥

॥ ६१२ ॥ यत् पीत्वा भवबन्धोत्थभयं मुञ्चन्ति मानवाः।
एतद् देवि रहस्यं तु कालोदकम् उदाहृतम्॥

॥ ६१३ ॥ दर्शनात् तस्य देवस्य महापातकिनोऽपि ये।
तेऽपि भोगान् समश्नन्ति न तेषां क्रमते भवः॥

॥ ६१४ ॥ तल् लिङ्गं सर्वलिङ्गानाम् उत्तमं परिकीर्तितम्।
दर्शनात् तस्य लिङ्गस्य रुद्रत्वं याति मानवः॥

तत्र वापि हि यद् दत्तं दानं रुद्ररतात्मनाम्।

॥ ६१५ ॥ तद् वै महाफलं तेषां यच्छते भावितात्मनाम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ६११–६१५ — भगवान् शर्व के त्रिशूल से चिह्नित जन कल्पों के बीतने पर भी पुनरावृत्ति को प्राप्त नहीं होते। हे देवि, जिस जल को पीकर मानव भवबन्धन से उत्पन्न भय से मुक्त होते हैं, वह गोपनीय कालोदक कहलाता है। उस देवता के दर्शन से महापातकी भी भोग प्राप्त करते हैं और उन पर संसार का वश नहीं चलता। वह लिङ्ग समस्त लिङ्गों में उत्तम कहा गया है; उसके दर्शन से मानव रुद्रत्व पाता है और श्रद्धाशील जनों को महान् फल प्राप्त होता है।

• • •

॥ ६१६ ॥ खण्डस्फुटितसंस्कारं तत्र कुर्वन्ति ये नराः।
रुद्रलोकं समासाद्य मोदन्ते सुखिनः सदा॥

॥ ६१७ ॥ सिद्धिलिङ्गाश्रमं भग्नं दृष्ट्वा राज्ञे निवेदयेत्।
स्वतो वा परतो वापि ये कुर्वन्ति यथा तथा॥

॥ ६१८ ॥ ते भोगानां नराः पात्रम् अन्ते मोक्षस्य भाजनाः।
मोक्षप्रदायिनः लिङ्गं यत्कार्यार्थस्य लिप्सया॥

॥ ६१९ ॥ राजप्रतिग्रहासक्ताः कृतकान् पूजयन्ति ये।
ते रुद्रशापनिर्दग्धाः पतन्ति नरके ध्रुवम्॥

॥ ६२० ॥ ये पुनः सिद्धिलिङ्गानां प्रासादानां स्वशक्तितः।
कुर्वन्ति पूजां सत्कारं ते मुक्ता नात्र संशयः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ६१६–६२० — यहाँ खण्डित देवायतनों का संस्कार कराने वाले रुद्रलोक में सुखपूर्वक रहते हैं। टूटे सिद्धिलिङ्ग-आश्रम का पता राजा को दें; अपनी शक्ति से या दूसरों की सहायता से उसकी मरम्मत करने वाले भोग और अन्त में मोक्ष के अधिकारी बनते हैं। पाठ राजप्रतिग्रह में आसक्त होकर कृत्रिम प्रतिष्ठाओं की अर्चना करने वालों के लिए विपरीत फल कहता है; सिद्धिलिङ्गों और उनके मन्दिरों की श्रद्धापूर्वक सेवा करने वाले मुक्त होते हैं।

• • •

॥ ६२१ ॥ कालेश्वरे तु यो देवि नरः कारयते पुरम्।
एकविंशकुलोपेतो रुद्रलोके वसेच् चिरम्॥

तत्र पूजा जपो होमः कालेशे क्रियते हि यत्।

॥ ६२२ ॥ तत्र दीपप्रदानेन ज्ञानचक्षुर् भवेन् नरः॥

॥ ६२३ ॥ प्राप्नोति धूपदानेन तत् स्थानं रुद्रसेवितम्।
जागरं ये प्रकुर्वन्ति कालेशस्यैव चाग्रतः॥

॥ ६२४ ॥ ते मृता वृषभारूढाः शूलहस्तास् त्रिलोचनाः।
भूत्वा रुद्रसमा भद्रे रुद्रलोकं तु ते गताः॥

॥ ६२५ ॥ बहुनात्र किम् उक्तेन कालेशे देवि यत् कृतम्।
तत् सर्वम् अक्षयं देवि पुनर् जन्मनि जन्मनि॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ६२१–६२५ — कालेश्वर के समीप नगर या देवालय बनवाने वाला इक्कीस पीढ़ियों सहित दीर्घकाल रुद्रलोक में रहता है। दीपदान से ज्ञानदृष्टि और धूपदान से रुद्रसेवित पद प्राप्त होता है। कालेश्वर के सामने जागरण करने वाले मृत्यु के बाद वृषभारूढ़, त्रिनेत्र और त्रिशूलधारी होकर रुद्रलोक जाते हैं। वहाँ किया सब कर्म जन्म-जन्मान्तर तक अक्षय रहता है।

• • •

॥ ६२६ ॥ एतत् ते सर्वम् आख्यातं भूयो विस्तरतो मया।
न कस्यचिद् इहाख्यातं गोपनीयं प्रयत्नतः॥

॥ ६२७ ॥ कालेश्वरस्य देवस्य शिवस्यायतनं शुभम्।
कालेश्वरसमीपे तु दक्षिणे वरवर्णिनि॥

॥ ६२८ ॥ मृत्युना स्थापितं लिङ्गं सर्वरोगविनाशनम्।
कूपस्य चोत्तरे भागे महालिङ्गानि सुव्रते॥

॥ ६२९ ॥ एकं दक्षेश्वरं नाम द्वितीयं कश्यपेश्वरम्।
पश्चान्मुखं तु यल् लिङ्गं तद् दक्षेश्वरसंज्ञकम्॥

॥ ६३० ॥ दक्षेश्वरस्य पूर्वेण महाकालस् तु तिष्ठति।
कुण्डे स्नानं नरः कृत्वा महाकालं तु योऽर्चयेत्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ६२६–६३० — शिव कहते हैं कि यह अत्यन्त गोपनीय रहस्य है। कालेश्वर के समीप दक्षिण में मृत्यु द्वारा स्थापित लिङ्ग सभी रोग मिटाता है। कूप के उत्तर में दक्षेश्वर और कश्यपेश्वर हैं; पश्चिममुख दक्षेश्वर के पूर्व में महाकाल हैं। कुण्ड में स्नान करके महाकाल की अर्चना करने वाला समस्त चराचर जगत की अर्चना का फल पाता है।

• • •

॥ ६३१ ॥ अर्चितं तेन सुश्रोणि जगद् एतच् चराचरम्।
दक्षिणस्यां दिशि तथा तस्य कुण्डस्य वै तटे॥

॥ ६३२ ॥ स्थापितं देवलिङ्गं तु अन्तकेन महात्मना।
महत्फलम् अवाप्नोति तस्य लिङ्गस्य दर्शनात्॥

॥ ६३३ ॥ अन्तकेश्वरसामीप्ये लिङ्गं वै दक्षिणे स्थितम्।
शक्रेश्वरेति नामानं स्थापितं शक्रहस्तिना॥

॥ ६३४ ॥ तस्यैव दक्षिणे भागे मातलीश्वरम् उत्तमम्।
संस्थापितं मातलिना सर्वसौख्यप्रदायकम्॥

॥ ६३५ ॥ देवस्य चाग्रतः कुण्डे तत्र तीर्थं वरानने।
हस्तिपालेश्वरस्याग्रे कुण्डे तिष्ठति भामिनि॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ६३१–६३५ — उस कुण्ड के दक्षिणी तट पर महात्मा अन्तक द्वारा स्थापित देवलिङ्ग के दर्शन से महान् फल प्राप्त होता है। अन्तकेश्वर के दक्षिण में इन्द्र के हाथी द्वारा स्थापित शक्रेश्वर हैं और उनसे दक्षिण में मातलि द्वारा प्रतिष्ठित सर्वसुखप्रद मातलीश्वर हैं। देवता के सम्मुख कुण्ड में तीर्थ है तथा हस्तिपालेश्वर के आगे भी कुण्ड स्थित है।

• • •

॥ ६३६ ॥ तप्तं यत्र पुरा भद्रे अन्तकेनान्तकारिणा।
हस्तीश्वरस्य पूर्वेण लिङ्गं पूर्वामुखं स्थितम्॥

॥ ६३७ ॥ विजयेश्वरनामानं सुरसिद्धैस् तु पूजितम्।
महाकालस्य कुण्डं तु उत्तरे वरवर्णिनि॥

॥ ६३८ ॥ वालिनाराधितश् चाहं तस्मिन् स्थाने तु पार्वति।
बलिकुण्डं तु विख्यातं वाराणस्यां मम प्रियम्॥

॥ ६३९ ॥ तस्य कुण्डस्य पूर्वेण लिङ्गं स्थापितवान् बलिः॥

इति श्रीलिङ्गपुराणे गुह्यायतनवर्णनं नाम नवमोऽध्यायः।

॥ ६४० ॥ विद्याविघ्नेश्वरा रुद्राः शिवा ये च प्रकीर्तिताः।
कृत्तिवासेश्वरो यत्र तत्र सर्वे व्यवस्थिताः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ६३६–६४० — पूर्वकाल में अन्तक ने यहाँ तप किया था। हस्तीश्वर के पूर्व में देवताओं और सिद्धों द्वारा पूजित पूर्वाभिमुख विजयेश्वर स्थित हैं; महाकाल का कुण्ड उत्तर में है। भगवान् शिव कहते हैं कि वाराणसी में उन्हें प्रिय बलिकुण्ड के स्थान पर वालि ने उनकी आराधना की और बलि ने उस कुण्ड के पूर्व में लिङ्ग प्रतिष्ठित किया। कृत्तिवासेश्वर के स्थान में वर्णित विद्याविघ्नेश्वर, रुद्र और शिव विराजते हैं।

• • •

॥ ६४१ ॥ तस्मिन् स्थाने महादैत्यो हस्ती भूत्वा ममान्तिकम्।
तस्य कृत्तिं विदार्याशु करिणं स्वं जनप्रभम्॥

॥ ६४२ ॥ वासं तु कृतवान् पूर्वं कृत्तिवासस् ततो ह्य् अहम्।
अविमुक्ते स्थितश् चाहं तस्मिन् स्थाने महामुने॥

॥ ६४३ ॥ लिङ्गं दारुवणे गुह्यम् ऋषिसङ्घैस् तु पूजितम्।
पश्चिमाभिमुकश् चाहं तस्मिन्न् आयतने स्थितः॥

॥ ६४४ ॥ अन्तकेश्वरलिङ्गं तु मम चाग्रे स्थितं शुभम्।
उत्तरे मम लिङ्गं तु स्थापितं शक्रहस्तिना॥

॥ ६४५ ॥ मातलीश्वरलिङ्गं तु दक्षिणेन स्थितं मम।
मम पूर्वेण कूपस् तु नानासिद्धिसमन्वितः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ६४१–६४५ — एक महादैत्य हाथी बनकर शिव के पास आया; शिव ने उसका चर्म उतारकर धारण किया और पहले वहाँ निवास किया, इसलिए वे कृत्तिवास कहलाए। वे अविमुक्त में स्थित हैं। ऋषियों द्वारा पूजित दारुवन का गुप्त लिङ्ग पश्चिममुख है; सामने अन्तकेश्वर, उत्तर में इन्द्र-स्थापित लिङ्ग, दक्षिण में मातलीश्वर और पूर्व में अनेक सिद्धियाँ देने वाला कूप है।

• • •

॥ ६४६ ॥ अणिमाद्यास् तथाष्टौ च सिद्धयस् तत्र संस्थिताः।

॥ ६४७ ॥ ये ते पाशुपतास् तत्र मध्यमेश्वरसंस्थिताः।
तेषाम् अनुग्रहार्थं च कृत्तिवासाः स्थितः पुरा॥

॥ ६४८ ॥ रुद्राणां तु शरीरं तु मध्यमेश्वरम् ईश्वरम्।
कृत्तिवासाः शिवः प्राहुर् एतद् गुह्यतरं मम॥

॥ ६४९ ॥ अन्ये च बहवः सिद्धा ऋषयस् तत्र संस्थिताः।
उपासन्ति च मां नित्यं मद्भावगतमानसाः॥

॥ ६५० ॥ वाराणस्यां प्रमुच्यन्ते ये जनास् तत्र संस्थिताः।
कृमिकीटाः प्रमुच्यन्ते महापातकिनश् च ये॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ६४६–६५० — उस कूप के पास अणिमा आदि आठ सिद्धियाँ स्थित हैं। मध्यमेश्वर में रहने वाले पाशुपतों पर अनुग्रह करने के लिए कृत्तिवास पूर्वकाल से वहाँ हैं। मध्यमेश्वर रुद्र का शरीर हैं—इसे शिव अपना अत्यन्त गुप्त रहस्य कहते हैं। अनेक सिद्ध और ऋषि सदा उनकी उपासना करते हैं। वाराणसी में रहने वाले मानव, कीट और कृमि तक, यहाँ तक कि महापापी भी मुक्त होते हैं।

• • •

॥ ६५१ ॥ स्मरणाद् विप्र लिङ्गस्य पापं वै भस्मसाद् भवेत्।

॥ ६५२ ॥ कृत्तिवासेश्वरं लिङ्गं ये यजन्ति शुभान्विताः।
ते रुद्रस्य शरीरे तु प्रविष्टा अपुनर्भवाः॥

॥ ६५३ ॥ अनेनैव शरीरेण प्राप्ता निर्वाणम् उत्तमम्।
बहूनि तत्र तीर्थानि संख्या कर्तुं न शक्यते॥

॥ ६५४ ॥ दशकोटिसहस्राणि तीर्थान्य् अत्रैव वै मुने।
कृत्तिवासेश्वरो यत्र तत्र सर्वे व्यवस्थिताः॥

॥ ६५५ ॥ तस्मिंल् लिङ्गे तु सांनिध्यं त्रिकालं नात्र संशयः।
ब्रह्मविष्णुसुरेन्द्राणाम् अप्रकाश्यं कृतं मया॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ६५१–६५५ — कृत्तिवासेश्वर लिङ्ग के स्मरण से पाप भस्म होते हैं। शुभभाव से उनकी अर्चना करने वाले रुद्र के स्वरूप में लीन होकर पुनर्जन्म से मुक्त होते हैं और इसी शरीर से निर्वाण पाते हैं। वहाँ इतने तीर्थ हैं कि उनकी गणना नहीं हो सकती; दस करोड़ सहस्र तीर्थ कृत्तिवासेश्वर में प्रतिष्ठित हैं। ब्रह्मा, विष्णु और इन्द्र का सान्निध्य भी वहाँ है, पर शिव ने इसे गुप्त रखा।

• • •

॥ ६५६ ॥ यत्र तीर्थान्य् अनेकानि कृतानि बहुभिर् द्विजैः।
पुलस्त्याद्यैर् महाभागैर् लोमशाद्यैर् महात्मभिः॥

॥ ६५७ ॥ कृत्तिवासेश्वरं लिङ्गं न जानन्ति सुरासुराः।
भृगुर् उवाच।
कृते त्रेताद्वापरे च कलौ च परमेश्वरम्।
महागुह्यातिगुह्यं च संसारार्णवतारकम्॥

॥ ६५८ ॥ केन कार्येण देवेश त्वयेदं न प्रकाशितम्।
कृत्तिवासेश्वरं लिङ्गम् अविमुक्ते तु संस्थितम्॥

॥ ६५९ ॥ ईश्वर उवाच।
दशकोटिसहस्राणि आगच्छन्ति दिने दिने।
धर्मक्रियाविनिर्मुक्ताः सत्यशौचविवर्जिताः॥

॥ ६६० ॥ देवद्विजगुरून् नित्यं निन्दन्तो भक्तिवर्जिताः।
मायामोहसमायुक्ता दम्भमोहसमन्विताः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ६५६–६६० — पुलस्त्य, लोमश आदि महर्षियों ने यहाँ अनेक तीर्थ बनाए, फिर भी देव-असुर भी कृत्तिवासेश्वर लिङ्ग को नहीं जानते। भृगु पूछते हैं कि भवसागर से तारने वाला यह गुप्त रहस्य हर युग में क्यों छिपाया गया। शिव उत्तर देते हैं कि प्रतिदिन असंख्य लोग वहाँ आते हैं—धर्म, सत्य और शुचिता से रहित, देव, ब्राह्मण और गुरु की निन्दा करने वाले तथा भक्ति-विहीन।

• • •

॥ ६६१ ॥ शूद्रान्ननिरता विप्रा विह्वला रतिलालसाः।
कृत्तिवासेश्वरं प्राप्य ते सर्वे विगतज्वराः॥

॥ ६६२ ॥ संसारभयनिर्मुक्ताः सर्वपापविवर्जिताः।
सुखेन मोक्षम् आयान्ति यथा सुकृतिनस् तथा॥

॥ ६६३ ॥ दिव्यैर् विमानैर् आरूधाः किङ्किणीरवकान्वितैः।
देवानां भुवनं लभ्यं ते यान्ति परमं पदम्॥

॥ ६६४ ॥ जन्मान्तरसहस्रेण मोक्षो लभ्येत वा न वा।
एकेन जन्मना तत्र कृत्तिवासे तु लभ्यते॥

॥ ६६५ ॥ पूर्वजन्मकृतं पापं तस्य लिङ्गस्य दर्शनात्।
तत्र सिद्धेश्वरं नाम मुखलिङ्गं तु संस्थितम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ६६१–६६५ — ऐसे विप्र भी जो शूद्र-अन्न में आसक्त, विषयलोलुप और मोहग्रस्त हैं, कृत्तिवासेश्वर पहुँचकर पाप-ताप से मुक्त होते, संसार-भय छोड़ते और पुण्यात्माओं की तरह मोक्ष पाते हैं। वे दिव्य विमानों से परम पद जाते हैं। जिस मोक्ष को सहस्र जन्मों में भी पाना कठिन है, वह यहाँ एक जन्म में प्राप्त होता है। लिङ्ग-दर्शन से पूर्वकृत पाप मिटता है; पास में सिद्धेश्वर नामक मुखलिङ्ग है।

• • •

॥ ६६६ ॥ अन्तकेश्वरदेवस्य स्थितं चैवोत्तरेण तु।
आलयं सर्वसिद्धानां तत् स्थानं परमं महत्॥

॥ ६६७ ॥ अव्ययं शाश्वतं दिव्यं विरजं ब्रह्मणालयम्।
शक्तिमूर्तिस्थितं शान्तं शिवं परमकारणम्॥

॥ ६६८ ॥ अव्यक्तं शाश्वतं सूक्ष्मं सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरं महत्।

॥ ६६९ ॥ ईश्वर उवाच।
एतद् दारुवनस्थानं कलौ देवस्य गीयते।
परस्परं तु यज् ज्ञानं मोक्षमार्गप्रदायकम्॥

॥ ६७० ॥ प्राप्यते द्विजशार्दूल कृत्तिवासे न संशयः।
कृते तु त्र्यम्बकं प्रोक्तं त्रेतायां कृत्तिवाससम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ६६६–६७० — अन्तकेश्वर के उत्तर में सिद्धों का परम, अविनाशी और निर्मल ब्रह्मधाम स्थित है—शान्त शिव का सूक्ष्म, शाश्वत, अव्यक्त रूप। शिव कहते हैं कि कलियुग में इस दारुवन-स्थान को कृत्तिवास का नाम दिया गया है; यहाँ पारस्परिक ज्ञान और मोक्षमार्ग प्राप्त होते हैं। अलग-अलग युगों में उनके नाम त्र्यम्बक, कृत्तिवास, माहेश्वर और सिद्धों द्वारा हस्तिपालेश्वर कहे जाते हैं।

• • •

॥ ६७१ ॥ माहेश्वरं तु देवस्य द्वापरे नाम गीयते।
हस्तिपालेश्वरं नाम कलौ सिद्धैस् तु गीयते॥

॥ ६७२ ॥ दण्डिरूपधरेणैव देवदेवेन शम्भुना।
द्विजेष्व् अनुग्रहश् चात्र तत्र स्थाने कृतः पुरा॥

॥ ६७३ ॥ युगे युगे तु तत्त्वज्ञा ब्राह्मणाः शान्तचेतसः।
उपासते च मां नित्यं जपन्ति शतरुद्रियम्॥

॥ ६७४ ॥ आ देहपतनाद् विप्रास् तस्मिन् क्षेत्र उपासकाः।
जपन्ति रुद्राध्यायं ते स शिवः कृत्तिवाससम्॥

॥ ६७५ ॥ तेषां देवः सदा तुष्टो दिव्यान् लोकान् प्रयच्छति।
ये ते जप्ता मया रुद्राः शङ्कुकर्णालये पुरा॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ६७१–६७५ — शम्भु ने दण्डी का रूप लेकर वहाँ ब्राह्मणों पर अनुग्रह किया। प्रत्येक युग के शान्त, तत्त्वज्ञ ब्राह्मण इस क्षेत्र में रहकर शतरुद्रीय का नित्य जप करते हैं; देहपात तक उपासना करने से शिव प्रसन्न होकर उन्हें दिव्य लोक देते हैं। शङ्कुकर्णालय में शिव द्वारा जपे गए रुद्र-मन्त्र भी अविमुक्त के कृत्तिवास में स्थित हैं।

• • •

॥ ६७६ ॥ तेऽविमुक्ते तु तिष्ठन्ति कृत्तिवासे न संशयः।
द्वारं यत् सांख्ययोगानां सा तेषां वसतिः स्मृता॥

॥ ६७७ ॥ श्यामास् तु पुरुषा रौद्रा वैद्युता हरिपिङ्गलाः।
अशरीराः शरीरा ये ते च सृष्टा मया पुरा॥

॥ ६७८ ॥ नीलकण्ठाः श्वेतमुखा बिम्बोष्ठाश् च कपर्दिनः।
हरित्केशाः शृङ्गिणश् च लम्बोष्ठास् तिग्महेतयः॥

॥ ६७९ ॥ असंख्याः परिसंख्यातास् तथान्ये च सहस्रशः।
तेऽविमुक्ते तु तिष्ठन्ति कृत्तिवाससमीपतः॥

॥ ६८० ॥ रुद्राणां तु शिवो ज्ञेयं कृत्तिवासेश्वरं परम्।
तेन तैः प्रेरिता यान्ति दुष्प्रापम् अकृतात्मभिः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ६७६–६८० — यह स्थान सांख्य और योग का द्वार तथा उन साधकों का निवास है। शिव अनेक रुद्रगणों का वर्णन करते हैं—नील, श्याम, विद्युत्समान, विविध मुखों, जटाओं, शृंगों और तीक्ष्ण आयुधों वाले असंख्य गण कृत्तिवास के पास रहते हैं। कृत्तिवासेश्वर सभी रुद्रों के परम शिव हैं; उनके प्रेरित गण आत्मसंयमी भक्तों को दुर्लभ परम पद की ओर ले जाते हैं।

• • •

॥ ६८१ ॥ अशाश्वतम् इदं ज्ञात्वा मानुष्यं बहुकिल्बिषम्।
अविमुक्ते तु वस्तव्यं जप्तव्यं शतरुद्रियम्॥

॥ ६८२ ॥ कृत्तिवासेश्वरो देवो द्रष्टव्यश् च पुनः पुनः।
यदीच्छेत् तारकं ज्ञानं शाश्वतं चामृतप्रदम्॥

॥ ६८३ ॥ एतत् सर्वं प्रकर्तव्यं यदीच्छेन् मामकं पदम्।

॥ ६८४ ॥ गजवक्त्रः स्वयंभूतस् तिष्ठत्य् अत्र विनायकः।
कूष्माण्डराजशम्भुश् च जयन्तश् च मदोत्कटः॥

॥ ६८५ ॥ सिंहव्याघ्रमुखाः केचिद् विकटाः कुब्जवामनाः।
यत्र नन्दी महाकालः चित्रघण्टो महेश्वरः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ६८१–६८५ — मानवजीवन अनित्य और पापों से युक्त जानकर अविमुक्त में रहना, शतरुद्रीय जपना और कृत्तिवासेश्वर का बारम्बार दर्शन करना चाहिए। जो तारकज्ञान, शाश्वत अमृतपद और शिवलोक चाहता है, वह इस साधना को करे। यहाँ स्वयंभू गजवक्त्र विनायक, कूष्माण्डराजशम्भु, जयन्त, मदोत्कट तथा सिंह-व्याघ्रमुख और विविध रूपों वाले गण स्थित हैं।

• • •

॥ ६८६ ॥ दृमिचण्डेश्वरश् चैव घण्टाकर्णो महाबलः।
एते चान्ये च बहवो गणा रुद्रेश्वराय वै॥

॥ ६८७ ॥ रक्षन्ति सततं सर्वे अविमुक्तं हि मे गृहम्।
अयनं तूत्तरं ज्ञेयं दृमिचण्डेश्वरं मम॥

॥ ६८८ ॥ दक्षिणं शङ्कुकर्णं तु ओंकारं विषुवं मम।
दशकोट्यस् तु तीर्थानां संविशन्त्य् अथ पर्वणि॥

॥ ६८९ ॥ रहस्यं विप्रमन्त्राणां गोपनीयं प्रयत्नतः।
यच् च पाशुपतं प्रोक्तं पदं सम्यङ् निषेवितम्॥

॥ ६९० ॥ पूजनात् तद् अवाप्नोति षण्मासाभ्यन्तरेण तु।
ममैव प्रीतिर् अतुला तस्मिन्न् आयतने सदा॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ६८६–६९० — नन्दी, महाकाल, चित्रघण्ट, दृगिचण्डेश्वर, घण्टाकर्ण और अन्य बलशाली रुद्रगण शिव के अविमुक्त धाम की निरन्तर रक्षा करते हैं। उत्तर दिशा दृगिचण्डेश्वर, दक्षिण शङ्कुकर्ण और मध्य ओंकार विषुव-स्थान है; पर्वों पर दस करोड़ तीर्थ यहाँ आते हैं। ब्राह्मण-मन्त्रों का रहस्य और पाशुपत पद सावधानी से गोपनीय रखना चाहिए; श्रद्धापूर्वक अर्चना से छह माह में फल प्राप्त होता है।

• • •

॥ ६९१ ॥ अन्ये च बहवस् तत्र सिद्धलिङ्गाश् च सुव्रते।
सर्वेषाम् एव स्थानानां तत् स्थानं तु ममाधिकम्॥

॥ ६९२ ॥ ज्ञात्वा कलियुगं घोरम् अप्रकाश्यं कृतं मया।
न सा गतिः प्राप्यते यज्ञदानैस्
तीर्थाभिषेकैर् न तपोबिर् उग्रैः।
अन्यैश् च धर्मैर् विविधैः शुभैर् वा
या कृत्तिवासे तु जितेन्द्रियैश् च॥

॥ ६९३ ॥ दर्शनाद् देवदेवस्य ब्रह्महापि प्रमुच्यते।
स्पर्शने पूजने चैव सर्वयज्ञफलं लभेत्॥

॥ ६९४ ॥ श्रद्धया परया देवं येऽर्चयन्ति सनातनम्।
फाल्गुनस्य चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे समाहिताः॥

॥ ६९५ ॥ पुष्पैः फलैस् तथान्यैश् च भक्ष्यैर् उच्चावचैस् तथा।
क्षीरेण मधुना चैव तोयेन सह सर्पिषा॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ६९१–६९५ — अनेक सिद्धलिङ्गों में यह शिव का सर्वाधिक प्रिय स्थान है। घोर कलियुग के कारण इसे गुप्त रखा गया; संयमी भक्त को कृत्तिवास में जो गति प्राप्त होती है, वह यज्ञ, दान, तीर्थस्नान, कठोर तप या अन्य शुभ धर्म से भी नहीं मिलती। देवदेव के दर्शन से ब्रह्महत्यारा भी पापमुक्त होता है; स्पर्श और अर्चना से सभी यज्ञों का फल प्राप्त होता है। फाल्गुन कृष्ण चतुर्दशी की विशेष अर्चना का विधान है।

• • •

॥ ६९६ ॥ तर्पयन्ति परं लिङ्गम् अर्चयन्ति देवं शुभम्।
हुडुङ्कारनमस्कारैः नृत्यगीतैस् तथैव च॥

॥ ६९७ ॥ मुखवाद्यैर् अनेकैश् च स्तोत्रमन्त्रैस् तथैव च।
उपोष्य रजनीम् एकां भक्त्या परमया हरम्॥

॥ ६९८ ॥ ये यान्ति परमं स्थानं सदाशिवम् अनामयम्।
भूता हि चैत्रमासस्य अर्चयेत् परमेश्वरम्॥

॥ ६९९ ॥ स वित्तेशपुरं प्राप्य क्रीडयेद् यक्षराड् इव।
वैशाखस्य चतुर्दश्यां योऽर्चयेत् प्रयतः शिवम्॥

॥ ७०० ॥ वैशाखं लोकम् आसाद्य तस्यैवानुचरो भवेत्।
ज्येष्ठे मासि चतुर्दश्यां योऽर्चयेच् छ्रद्धया हरम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ६९६–७०० — भक्त फूल, फल, विविध खाद्य, दूध, मधु, जल और घृत से परम लिङ्ग का पूजन करें; प्रणाम, गीत, नृत्य, वाद्य और स्तोत्र-मन्त्र अर्पित कर एक रात्रि उपवास सहित शिव की आराधना करें। इससे सदाशिव का निरामय परम पद प्राप्त होता है। मासानुसार अर्चना से अलग-अलग दिव्य लोक और धनाध्यक्ष कुबेर का नगर प्राप्त होता है; वैशाख चतुर्दशी के उपासक वैसाख लोक में शिव के अनुचर बनते हैं।

• • •

॥ ७०१ ॥ सोऽग्निलोकम् अवाप्नोति यावद् आचन्द्रतारकम्।
चतुर्दश्यां शुचौ मासि योऽर्चयेत् तु सुरेश्वरम्॥

॥ ७०२ ॥ सूर्यस्य लोके सुसुखी क्रीदते यावद् ईप्सितम्।
श्रावणस्य चतुर्दश्यां कामलिङ्गं समर्चितम्॥

॥ ७०३ ॥ स याति वारुणं लोकं क्रीडते चाप्सरैः सह।
मासि भाद्रपदे युक्तम् अर्चयित्वा तु शङ्करम्॥

॥ ७०४ ॥ पुष्पैः फलैश् च विविधै रुद्रस्यैति सलोकताम्।
पितृपक्षे चतुर्दश्यां पूजयित्वा महेश्वरम्॥

॥ ७०५ ॥ प्राप्यते पितृलोकं तु क्रीदते पूजितस् तु तैः।
प्रबोधमासे देवेशम् अर्चयित्वा महेश्वरम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ७०१–७०५ — ज्येष्ठ की चतुर्दशी में हर की आराधना करने वाला चन्द्रमा और तारागण के रहने तक अग्निलोक पाता है। शुचि अर्थात् आषाढ़ मास की चतुर्दशी में सुरेश्वर का पूजन करने वाला इच्छानुसार सूर्यलोक में सुख भोगता है। श्रावण में कामलिङ्ग के पूजन से वारुण लोक तथा भाद्रपद में शङ्कर की पुष्प-फल से अर्चना करने पर रुद्र की सलोकता प्राप्त होती है। पितृपक्ष की चतुर्दशी को महेश्वर की अर्चना से मानव पितृलोक पाकर पितरों से सत्कृत होता है।

• • •

॥ ७०६ ॥ स चन्द्रलोकम् आप्नोति क्रीडते यावद् ईप्सितम्।
बहुले मार्गशीर्षस्य अर्चयित्वा पिनाकिनम्॥

॥ ७०७ ॥ विष्णुलोकम् अवाप्नोति [क्रीडते] कालम् अक्षयम्।
अर्चयित्वा तथा पुष्ये स्थाणुं तुष्टेन चेतसा॥

॥ ७०८ ॥ प्राप्नोति नैरृतं स्थानं तेन वै सह मोदते।
माधे समर्चयित्वा वै पुष्पमूलफलैः शुभैः॥

॥ ७०९ ॥ प्राप्नोति शिवलोकं तु त्यक्त्वा संसारसागरम्।
कृत्तिवासेश्वरं देवम् अर्चयेत् तु प्रयत्नतः॥

॥ ७१० ॥ अविमुक्ते च वस्तव्यं यदीच्छेन् मामकं पदम्।
गायन्ति सिद्धाः किल गीतकानि
धन्याविमुक्ते तु नरा वसन्ति।
स्वर्गापवर्गस्य पदस्य लिङ्गं
ये कृत्तिवासं शरणं प्रपन्नाः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ७०६–७१० — मार्गशीर्ष में पिनाकी की अर्चना विष्णुलोक और पौष में स्थाणु की अर्चना नैर्ऋत लोक देती है; माघ में पुष्प, मूल और फल से अर्चना करने वाला भवसागर छोड़ शिवलोक पाता है। जो मेरा पद चाहता है, वह कृत्तिवासेश्वर का यत्नपूर्वक पूजन कर अविमुक्त में निवास करे। सिद्धजन गाते हैं—धन्य हैं वे जो अविमुक्त में रहते और स्वर्ग-अपवर्ग के द्वार कृत्तिवास की शरण लेते हैं।

• • •

॥ ७११ ॥ ईश्वर उवाच।
अन्यद् आयतनं पुण्यं काशिपुर्यां वरानने।
धवन्तरिः पुरा जातः काशिराजगृहे शुभे॥

॥ ७१२ ॥ तेन भद्रे तथा काले अहम् आराधितः शुभे।
भृङ्गीशेश्वरनामानं लिङ्गं तत्र स्थितं मम॥

॥ ७१३ ॥ पश्चान्मुखः स्थितश् चाहं कूपस् तु मम चाग्रतः।
तिष्ठन्त्य् ओषधयस् तत्र सर्वा ह्य् अमृतसंभवः॥

॥ ७१४ ॥ क्षिप्तास् तस्मिन् पुरा काले वैद्यराजेन सुन्दरि।
तेन तत् प्रोच्यते स्थानं वैद्यनाथं महेश्वरि॥

॥ ७१५ ॥ तस्मिन् कूपे तु ये देवि पानीयं पिबते नरः।
व्याधिभिः संप्रमुच्यन्ते वैद्यनाथप्रभावतः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ७११–७१५ — काशीपुरी के एक अन्य पुण्यायतन में धन्वन्तरि काशिराज के घर उत्पन्न हुए थे। उन्होंने शिव की आराधना की; वहाँ भृङ्गीशेश्वर लिङ्ग और सामने कूप है, जिसमें वैद्यराज ने अमृततुल्य औषधियाँ डाली थीं। इसी कारण स्थान वैद्यनाथ कहलाया। उस कूप का जल पीने वाले वैद्यनाथ की कृपा से रोगों से मुक्त होते हैं।

• • •

॥ ७१६ ॥ कूपस्य चोत्तरे भागे हरिकेश्वरसंज्ञकम्।
रोगैश् चापि प्रमुच्यन्ते हरिकेश्वरदर्शनात्॥

॥ ७१७ ॥ तुङ्गेशस्य समीपे तु दक्षिणे वरवर्णिनि।
शैवं तडागम् आख्यातं शिवेनाधिष्ठितं शुभम्॥

॥ ७१८ ॥ पश्चिमे तु तटे रम्ये स्थितोऽहं तत्र सुव्रते।
पश्चिमाभिमुखो भद्रे तस्मिन् स्थाने व्यवस्थितः॥

॥ ७१९ ॥ शिवेश्वर इति ख्यातो भक्तानां वरदायकः।
शिवेश्वराद् दक्षिणतो नातिदूरे व्यवस्थितम्॥

॥ ७२० ॥ पश्चिमाभिमुखं लिङ्गं स्थापितं जमदग्निना।
जमदग्निलिङ्गात् पश्चिमतो नातिदूरे व्यवस्थितम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ७१६–७२० — कूप के उत्तर में हरिकेश्वर हैं; उनके दर्शन से रोग छूटते हैं। तुङ्गेश के दक्षिण में शिव-अधिष्ठित पावन सरोवर है। उसके रमणीय पश्चिमी तट पर शिव पश्चिममुख स्थित हैं; भक्तों को वर देने के कारण वे शिवेश्वर कहलाते हैं। शिवेश्वर के दक्षिण में जमदग्नि द्वारा स्थापित पश्चिममुख लिङ्ग है।

• • •

॥ ७२१ ॥ भैरवेश्वरविख्यातं सुरासुरनमस्कृतम्।
तत्र दुर्गा स्थिता भद्रे ममापि हि भयंकरा॥

॥ ७२२ ॥ नृत्यमाना तु सा देवी लिङ्गस्यैव समीपतः।
भैरवेशं तु तं दृष्ट्वा संसारे न पतेत् पुनः॥

॥ ७२३ ॥ तस्यैव भैरवेशस्य कूपस् तिष्ठति चोत्तरे।
तस्योपस्पर्शनं कृत्वा सर्वयज्ञफलं लभेत्॥

॥ ७२४ ॥ कूपस्य पश्चिमे भागे लिङ्गं तिष्ठति भामिनि।
शुकेश्वरम् इति ख्यातं स्थापितं व्याससूनुना॥

॥ ७२५ ॥ तं दृष्ट्वा मानवो देवि वैराग्यम् अपि विन्दति।
तस्यैव चोत्तरे पार्श्वे तडागं यत्र तिष्ठति॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ७२१–७२५ — उसके पश्चिम में देव-असुरों से पूजित भैरवेश्वर हैं और उनके पास भयंकर दुर्गा नृत्य करती हैं। भैरवेश-दर्शन से संसार में पुनर्जन्म नहीं होता; उत्तर के कूप का जल स्पर्श करने से सभी यज्ञों का फल प्राप्त होता है। पश्चिम में व्यासपुत्र शुक द्वारा स्थापित शुकेश्वर हैं; उनके दर्शन से वैराग्य प्राप्त होता है। उत्तर में एक सरोवर स्थित है।

• • •

तत्र स्नात्वा वरारोहे कृतकृत्यो भवेन् नरः।

॥ ७२६ ॥ निरृते तु दिशाभागे शुकेशस्य तु सुन्दरि॥

॥ ७२७ ॥ स्थापितं मुखलिङ्गं तु व्यासेनापि महर्षिणा।
व्यासेश्वरं तु विख्यातम् ऋषिसङ्घैस् तु वन्दितम्॥

॥ ७२८ ॥ व्यासकुण्डे नरः स्नात्वा अर्चयित्वा सुरान् पितॄन्।
अक्षयांल् लभते लोकान् यत्र तत्राभिकाङ्क्षितान्॥

॥ ७२९ ॥ व्यासतीर्थसमीपे तु पश्चिमेन यशस्विनि।
घण्टाकर्णह्रदं नाम सर्वसौख्यप्रदायकम्॥

॥ ७३० ॥ स्नानं कृत्वा ह्रदे तस्मिन् व्यासस्यैव तु दर्शनात्।
यत्र तत्र मृतो वापि वाराणस्यां मृतो भवेत्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ७२६–७३० — शुकेश्वर के नैर्ऋत्य भाग में महर्षि व्यास ने मुखलिङ्ग स्थापित किया, जो व्यासेश्वर कहलाता है और ऋषियों से पूजित है। व्यासकुण्ड में स्नान करके देवों और पितरों का पूजन करने वाला इच्छित अक्षय लोक पाता है। व्यासतीर्थ के पश्चिम में सर्वसुखदायक घण्टाकर्ण ह्रद है; वहाँ स्नान और व्यास-दर्शन से मानव जहाँ भी मरे, उसका फल वाराणसी-मृत्यु के समान है।

• • •

तत्र देवि तनुं त्यक्त्वा लभेद् गाणेश्वरीं गतिम्।

॥ ७३१ ॥ घण्टाकर्णसमीपे तु उत्तरेण यशस्विनि॥

॥ ७३२ ॥ पुण्यम् अप्सरसां ख्यातं पञ्चचूडाविनिर्मितम्।
पञ्चचूडाह्रदे स्नात्वा दृष्ट्वा चैव तम् ईश्वरम्॥

॥ ७३३ ॥ स्वर्गलोकं नरो याति पञ्चचूडाप्रियः सदा।
तस्य चोत्तरदेशे तु अशोकवनसंस्थितम्॥

॥ ७३४ ॥ अशोकवनमध्यस्थं तत्र कुण्डं शुभोदकम्।
तस्मिन् कुण्डे नरः स्नात्वा विलोकश् चैव जायते॥

॥ ७३५ ॥ विलोकाच् चोत्तरे भागे नाम्ना मन्दाकिनी शुभा।
स्वर्गलोके तु सा पुण्या किं पुनर् मानुषे शुभे॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ७३१–७३५ — घण्टाकर्ण के उत्तर में अप्सरा पञ्चचूडा द्वारा निर्मित प्रसिद्ध पुण्य ह्रद है। उसमें स्नान करके ईश्वर का दर्शन करने वाला स्वर्गलोक जाता है और पञ्चचूडा का प्रिय होता है। उसके उत्तर में अशोकवन के मध्य शुभ जल से युक्त एक कुण्ड है; उसमें स्नान करने पर ‘विलोक’ की प्राप्ति कही गई है। विलोक के उत्तर में पुण्यमयी मन्दाकिनी है, जो स्वर्ग में भी पावन कही गई है।

• • •

॥ ७३६ ॥ यत्र वै देवदेवस्य सांनिध्यं देवि सर्वदा।
लिङ्गं तत्र स्वयं भूतं क्षेत्रमध्ये तु सुन्दरि॥

॥ ७३७ ॥ ईश्वर उवाच।
मन्दाकिनीजले स्नात्वा दृष्ट्वा वै मध्यमेश्वरम्।
एकविंशकुलोपेतो रुद्रलोके वसेच् चिरम्॥

॥ ७३८ ॥ एतत् किल सदा प्राहुः पितरः सपितामहाः।
योऽपि चास्मात् कुले जातो मन्दाकिन्या जलोद्गतः॥

॥ ७३९ ॥ भोजयेच् च यतो विप्रान् यतीन् पाशुपतान् बुधः।
स्नानं दानं तपो होमः स्वाध्यायं पितृतर्पणम्॥

॥ ७४० ॥ पिण्डनिर्वापणं चैव सर्वं भवति चाक्षयम्।
क्षेत्रस्य चास्य संक्षेपान् मया ते कथितं स्फुटम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ७३६–७४० — क्षेत्र के मध्य स्वयंभू लिङ्ग में देवदेव का सदा सान्निध्य है। मन्दाकिनी में स्नान और मध्यमेश्वर-दर्शन करने वाला इक्कीस पीढ़ियों सहित दीर्घकाल रुद्रलोक में रहता है। पितर और पितामह कहते हैं कि हमारे कुल में उत्पन्न कोई व्यक्ति मन्दाकिनी से जुड़े इस पुण्यकर्म को करे। ब्राह्मण, यति और पाशुपतों को भोजन कराना तथा स्नान, दान, तप, हवन, स्वाध्याय, पितृतर्पण और पिण्डदान—सब अक्षय फल देते हैं।

• • •

॥ ७४१ ॥ दक्षिणं भूमिभागं तु मध्यमेशस्य यद् भवेत्।
तत्र पूर्वामुखं लिङ्गं विश्वेदेवैः प्रतिष्ठितम्॥

॥ ७४२ ॥ पश्चान्मुखं तु देवेशं वीरभद्रप्रतिष्ठितम्।
पश्चान्मुखेन दृष्टेन वीरभद्रसलोकताम्॥

॥ ७४३ ॥ तयोस् तु दक्षिणे देवि भद्रकालीह्रदं स्मृतम्।
कुण्डस्य पश्चिमे तीरे शौनकेन प्रतिष्ठितम्॥

॥ ७४४ ॥ मतङ्गेश्वरनामानं लिङ्गं तत्रैव तिष्ठति।
पूर्वामुखं तु तल् लिङ्गं सर्वसिद्धिप्रदायकम्॥

॥ ७४५ ॥ मतङ्गेश्वरकोणे तु वायव्ये तु यशस्विनि।
प्रतिष्ठितानि लिङ्गानि नरैस् तत्र महात्मभिः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ७४१–७४५ — मध्यमेश्वर के दक्षिण में विश्वेदेवों द्वारा स्थापित पूर्वमुख लिङ्ग और वीरभद्र द्वारा स्थापित पश्चिममुख देव हैं; उनके दर्शन से वीरभद्रलोक प्राप्त होता है। दक्षिण में भद्रकाली ह्रद है। उसके पश्चिम तट पर शौनक-प्रतिष्ठित पूर्वमुख मतङ्गेश्वर सभी सिद्धियाँ देते हैं। मतङ्गेश्वर के वायव्य कोण में महात्माओं द्वारा स्थापित अन्य लिङ्ग भी हैं।

• • •

॥ ७४६ ॥ तस्यैव दक्षिणे भागे जयन्तेन प्रतिष्ठितम्।
[देवराजस्य पुत्रेण आत्मनो जयम् इच्छता॥

॥ ७४७ ॥ ब्रह्मतारेश्वरं चैव तस्मिन् स्थाने सुरेश्वरि।
पितृभिः याज्ञवल्क्येन तत्र लिङ्गं प्रतिष्ठितम्॥ ]
तस्य दक्षिणदिग्भागे सिद्धिकूटः प्रकीर्तितः।
सिद्धाः पाशुपतास् तत्र मम लिङ्गार्चने रताः॥

॥ ७४८ ॥ तेषां वै तत्र कूटोऽयं सिद्धकूटः स सिध्यते।
तत्र ध्यानरताः केचिज् जपं कुर्वन्ति चापरे॥

॥ ७४९ ॥ स्वाध्यायम् अन्ये कुर्वन्ति तपः कुर्वन्ति चापरे।
आकाशशयनं केचित् केचिद् भावं समाश्रिताः॥

॥ ७५० ॥ अधोमुखास् तथैवान्ये धूमपेयास् तथापरे।
प्रदक्षिणान्ये कुर्वन्ति काष्ठमौनं तथापरे॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ७४६–७५० — दक्षिण में जयन्त, इन्द्रपुत्र, ने विजय की कामना से लिङ्ग स्थापित किया; इसी स्थान पर ब्रह्मतारेश्वर तथा पितरों और याज्ञवल्क्य द्वारा प्रतिष्ठित लिङ्गों का पाठ भी आता है। आगे दक्षिण में सिद्धिकूट है, जहाँ पाशुपत सिद्ध शिवलिङ्ग की आराधना करते हैं। कुछ ध्यान, जप और स्वाध्याय करते हैं, कुछ तप, खुले आकाश में शयन, भाव-साधना, अधोमुख व्रत, धूमसेवन, प्रदक्षिणा और काष्ठमौन का पालन करते हैं।

• • •

॥ ७५१ ॥ कुर्वन्ति पुष्पाहरणं गडूकानां तथापरे।
तैः सर्वैः स्थापितं लिङ्गम् अर्चापूजनतत्परैः॥

॥ ७५२ ॥ तेषां तत्र तदा भक्तिं ज्ञात्वा देवे हि सुव्रते।
सांनिध्यं क्ङृतवान् अस्मिंस् तदनुग्रहकाम्यया॥

॥ ७५३ ॥ सिद्धेश्वरं तु विख्यातं सर्वपापहरं शुभम्।
पूर्वामुखं तु तल् लिङ्गं सिद्धकूटे व्यवस्थितम्॥

॥ ७५४ ॥ मानवानां हितार्थाय तत्र स्थाने स्थितो ह्य् अहम्।
देवस्य पश्चिमे भागे वापी तिष्ठति सुन्दरि॥

तत्र वापीजले स्नात्वा दृष्ट्वा सिद्धेश्वरम् नरः।

॥ ७५५ ॥ अस्मिन् क्षेत्रे तु निर्माल्यं पापं संक्रमते तु यत्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ७५१–७५५ — साधक पुष्प एकत्र करते हैं, जल के घट लाते और अर्चना में तत्पर होकर लिङ्ग स्थापित करते हैं। उनकी भक्ति जानकर शिव कृपा से वहाँ सान्निध्य देते हैं। सिद्धकूट का पूर्वमुख सिद्धेश्वर शुभ और पापहारी हैं; उनके पश्चिम में वापी है। इस क्षेत्र में अर्चना के निर्माल्य से लगा पाप भी सिद्धेश्वर के दर्शन से नष्ट हो जाता है।

• • •

॥ ७५६ ॥ तत् सर्वं विलयं याति सिद्धेश्वरस्य दर्शनात्।

इति श्रीलिङ्गपुराणे वाराणसीमाहात्म्ये गुह्यायतनवर्णनं

॥ ७५७ ॥ ईश्वर उवाच।
सिद्धकूटस्य पूर्वेण देवं पश्चान्मुखं स्थितम्।
व्याघ्रेश्वरेति विख्यातं सर्वदेवैः स्तुतं शुभे॥

॥ ७५८ ॥ तेन दृष्टेन लभते उत्तमं पदम् अव्ययम्।
व्याघ्रेश्वराद् दक्षिणे च स्वयंभूस् तत्र तिष्ठति॥

॥ ७५९ ॥ दिव्यं लिङ्गं तु तत्रस्थं देवानाम् अपि दुर्लभम्।
रहस्यं सर्वदेवानां भूमिं भित्त्वा तु चोत्थितम्॥

॥ ७६० ॥ तेन लिङ्गेन दृष्टेन पूजितेन स्तुतेन च।
कृतकृत्यो भवेद् देवि संसारे न पुनर् विशेत्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ७५६–७६० — सिद्धकूट के पूर्व में पश्चिममुख व्याघ्रेश्वर हैं; उनके दर्शन से अक्षय परम पद प्राप्त होता है। दक्षिण में स्वयंभू दिव्य लिङ्ग भूमि को भेदकर प्रकट हुआ—देवताओं के लिए भी दुर्लभ। उसका दर्शन, पूजन और स्तवन मानव को कृतार्थ करता है; वह फिर संसार में नहीं लौटता।

• • •

॥ ७६१ ॥ पूर्वामुखं तु तल् लिङ्गं ज्येष्ठस्थानम् इदं शुभम्।
मानवानां हितार्थाय तत्र स्थाने स्थितो ह्य् अहम्॥

॥ ७६२ ॥ अस्याग्रे देवेदेवेशि मुखलिङ्गं च तिष्ठति।
पश्चान्मुखं तु तं देवि पञ्चचूडा शुभेक्षणा॥

॥ ७६३ ॥ तस्य दक्षिणपार्श्वे तु नाम्ना प्रहसितेश्वरम्।
तं दृष्ट्वा लभते देवि आनन्दं ब्रह्मणः पदम्॥

॥ ७६४ ॥ तस्योत्तरे तु देवेशि पुण्यं लिङ्गं त्वया कृतम्।
निवासेति च विख्यातं सर्वेषाम् एव योगिनाम्॥

॥ ७६५ ॥ तेन दृष्टेन देवेशि योगं विन्दति शाङ्करम्।
चतुःसमुद्रविख्यातः कूपस् तिष्ठति सुन्दरि॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ७६१–७६५ — पूर्वमुख ज्येष्ठस्थान में शिव मानवहित के लिए स्थित हैं। उनके सामने पञ्चचूडा द्वारा पूजित मुखलिङ्ग है; दक्षिण में प्रहसितेश्वर ब्रह्मानन्द देते हैं। उत्तर में पार्वती-प्रतिष्ठित निवास नामक लिङ्ग योगियों को शाङ्कर योग देता है। वहाँ चार समुद्रों के नाम से प्रसिद्ध कूप है।

• • •

॥ ७६६ ॥ चतुःसमुद्रस्नानेन यत् फलं लभते नरः।
तत् फलं सकलं तस्य उदकस्पर्शनाच् छुभे॥

॥ ७६७ ॥ तत्रैव त्वं महादेवि रममाणा मया सह।
ये च त्वां पूजयिष्यन्ति भक्तियुक्ताश् च मानवाः॥

॥ ७६८ ॥ न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैर् अपि।
ईश्वर उवाच।
कूपस्य उत्तरे देवि व्याघ्रेशस्य तु दक्षिणे।
तिष्ठते तत्र वै लिङ्गं पूर्वामुखं च सुन्दरि॥

॥ ७६९ ॥ दण्डीश्वरम् इति ख्यातं वरदं सर्वदेहिनाम्।
तेन दृष्टेन लभ्येत ऐश्वरं पदम् अव्ययम्॥

॥ ७७० ॥ तस्योत्तरे तडागं च देवि सर्वत्र विश्रुतम्।
संध्याप्रणामकुपिता यदा तस्मिन् सुरेश्वरि॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ७६६–७७० — उस कूप के जल को छूने से चारों समुद्रों में स्नान का फल प्राप्त होता है। पार्वती शिव के साथ वहाँ रमण करती हैं; जो भक्तिपूर्वक उनकी अर्चना करते हैं, उन्हें करोड़ों कल्पों तक पुनर्जन्म नहीं होता। कूप के उत्तर और व्याघ्रेश के दक्षिण पूर्वमुख दण्डीश्वर हैं; उनके दर्शन से अविनाशी ऐश्वर्यपद प्राप्त होता है।

• • •

॥ ७७१ ॥ बहुरूपं समाख्याय देवदेवः स्वयं हरः।
दण्डकश् च तदा क्षिप्तो देवाग्रे स प्रभाकरः॥

॥ ७७२ ॥ तेन तत्र कृतं दिव्यं तडागं लोकविश्रुतम्।
क्रोधेन प्रस्थिता देवि तुहिनाचलसंमुखम्॥

॥ ७७३ ॥ तावद् अस्य तदग्रे वै तडागं महद् अद्भुतम्।
तं दृष्ट्वा तु तदा देवि निवृत्ता पुनर् एव वा॥

॥ ७७४ ॥ वेश्म प्रविश्य देवेशि स्थिता तत्रैव भामिनि।
दण्डेन देवदेवस्य स्थितेन सुमहत् सरः॥

॥ ७७५ ॥ दण्डखातम् इति प्राहुर् ये पुराणविदो जनाः।
तस्मात् स्नानं तु कर्तव्यं तत्रैव श्रेय इच्छया॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ७७१–७७५ — दण्डीश्वर के उत्तर में प्रसिद्ध सरोवर दण्डखात है। कथा कहती है कि संध्या-प्रणाम के प्रसंग में देवी क्रुद्ध होकर हिमालय की ओर चलीं; तब शिव ने अनेक रूप प्रकट किए और सूर्य को दण्डित किया। देव के दण्ड से वहाँ अद्भुत सरोवर बना; उसे देखकर देवी का क्रोध शान्त हुआ। पुराणज्ञ इसे दण्डखात कहते हैं और कल्याण चाहने वालों को वहाँ स्नान करना चाहिए।

• • •

तत्र स्नाने कृते देवि कृतकृत्यो भवेन् नरः।

॥ ७७६ ॥ दण्डखाते नरः स्नात्वा तर्पयित्वा स्वकान् पितॄन्॥

॥ ७७७ ॥ नरकस्थास् तु ये देवि पितृलोके वसन्ति ते।
पिशाचत्वं गता ये च नराः पापेन कर्मणा॥

॥ ७७८ ॥ तेषां पिण्डप्रदानेन देहस्योद्धरणं स्मृतम्।
दण्डखाते नरः स्नात्वा किं भूयः परिशोचति॥

॥ ७७९ ॥ यस्य स्मरणमात्रेण पापसङ्घातपञ्जरम्।
नश्यते शतधा देवि दण्डखातस्य दर्शनात्॥

॥ ७८० ॥ तस्य दण्डस्य माहात्म्यं पुण्यं शृणु महायशः।
सूर्योपरागे देवेशि नरा आयान्ति सुव्रते॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ७७६–७८० — दण्डखात में स्नान करके पितरों का तर्पण करने से नरक में पड़े पितर और पाप से पिशाच बने पूर्वज पिण्डदान द्वारा उद्धार पाते हैं। यहाँ स्नान करने वाला फिर शोक क्यों करे? इसके दर्शन से पापों का समूह सैकड़ों टुकड़ों में नष्ट होता है। अब सूर्यग्रहण के समय आने वाले श्रद्धालुओं के लिए दण्डखात का पुण्य कहा जाता है।

• • •

॥ ७८१ ॥ कुरुक्षेत्रं महत्पुण्यं सर्वदेवनमस्कृतम्।
निवृत्ते ग्रहणे देवि कुरुक्षेत्रात् परं पदम्॥

॥ ७८२ ॥ दण्डखातं समायान्ति आत्मशुद्ध्यर्थकारणम्।
दर्शनात् तस्य खातस्य कृतकृत्योऽभिजायते॥

॥ ७८३ ॥ अन्यद् आयतनं तत्र मम देवि महेश्वरि।
जैगीषव्येश्वरं नाम स्थापितं सुमहात्मना॥

॥ ७८४ ॥ जैगीषव्यगुहा तस्मिन् देवदेवस्य संनिधौ।
त्रिकालम् अर्चयंल् लिङ्गं भक्त्या तद् भावितात्मना॥

॥ ७८५ ॥ एवम् आराधितो देवि जैगीषव्येण धीमता।
तस्य पृष्टश् चाहं देवि सर्वान् कामान् प्रदत्तवान्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ७८१–७८५ — सूर्यग्रहण पर देवताओं से नमस्कृत कुरुक्षेत्र से भी लोग आत्मशुद्धि के लिए दण्डखात आते हैं; इसके दर्शन से कृतार्थता प्राप्त होती है। वहाँ महात्मा जैगीषव्य द्वारा स्थापित जैगीषव्येश्वर और शिव के सान्निध्य में उनकी गुफा है। तीनों समय भक्तिपूर्वक लिङ्ग की अर्चना करने पर शिव प्रसन्न होकर जैगीषव्य को सभी इच्छित वर देते हैं।

• • •

॥ ७८६ ॥ तस्मात् तु सुकृतं लिङ्गं पूजयिष्यन्ति ये नराः।
ज्ञानं तेषां ध्रुवं देवि अचिराज् जायते भुवि॥

॥ ७८७ ॥ त्रिरात्रं तत्र कृत्वा वै यो नरः पूजयिष्यति।
गुह्यं प्रविश्यते चैव ज्ञानयुक्तो भवेन् नरः॥

॥ ७८८ ॥ तस्य वै पश्चिमे भागे सिद्धकूपस् तु दक्षिणे।
पूर्वामुखं तु तल् लिङ्गं देवलेन प्रतिष्ठितम्॥

॥ ७८९ ॥ तेन दृष्टेन देवेशि ज्ञानवान् जायते नरः।
तस्यैव च समीपस्थं शतकालप्रतिष्ठितम्॥

॥ ७९० ॥ तस्य दक्षिणदिग्भागे नातिदूरे तपस्विनि।
मुखलिङ्गं तु तद् भद्रे पश्चिमाभिमुखं शुभे॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ७८६–७९० — जो पुण्यात्मा इस लिङ्ग की अर्चना करते हैं, उन्हें शीघ्र ज्ञान प्राप्त होता है। तीन रात अर्चना करके गुफा में प्रवेश करने वाला ज्ञानवान बनता है। पश्चिम में सिद्धकूप के दक्षिण देवला द्वारा स्थापित पूर्वमुख लिङ्ग है; दर्शन से ज्ञान प्राप्त होता है। पास में शतकाल-प्रतिष्ठित लिङ्ग और दक्षिण में एक शुभ पश्चिममुख मुखलिङ्ग स्थित है।

• • •

॥ ७९१ ॥ शातातपेश्वरं नाम स्थापितं च महर्षिणा।
तेन दृष्टेन लभते गतिम् इष्टां च शाश्वतीम्॥

॥ ७९२ ॥ तस्य पश्चिमदिग्भागे महालिङ्गं च तिष्थति।
हेतुकेश्वरनामानं सर्वसिद्धिफलप्रदम्॥

॥ ७९३ ॥ तस्यैव दक्षिणे भागे मुखलिङ्गं च तिष्ठति।
कणादेश्वरनामानं पश्चिमाभिमुखं स्थितम्॥

॥ ७९४ ॥ सिद्धस् तत्र समीपस्थः कणादस् तु ऋषिः पुरा।
कूपस् तत्र समीपस्थः पुण्यदः सर्वदेहिनाम्॥

॥ ७९५ ॥ कणादेशाद् दक्षिणेन अन्यद् आयतनं शूभम्।
पश्चान्मुखं तु भूतीशं सर्वपापप्रणाशनम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ७९१–७९५ — महर्षि शातातप द्वारा स्थापित शातातपेश्वर के दर्शन से अभीष्ट शाश्वत गति प्राप्त होती है। पश्चिम में हेतुकेश्वर सभी सिद्धियों के फलदाता हैं; दक्षिण में पश्चिममुख कणादेश्वर हैं, जहाँ महर्षि कणाद ने सिद्धि पाई। पास का कूप सभी के लिए पुण्यदायक है। आगे दक्षिण में पश्चिममुख भूतीश्वर सभी पापों का नाश करते हैं।

• • •

॥ ७९६ ॥ तस्यैव पश्चिमे भागे लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्।
चतुर्मुखं तु तल् लिङ्गम् आषाढं नाम विश्रुतम्॥

॥ ७९७ ॥ अन्यानि तत्र लिङ्गानि स्थापितानि महान्ति च।
तेषां पूर्वेण लिङ्गं तु दैत्येन स्थापितं पुरा॥

॥ ७९८ ॥ तेन दृष्टेन देवेशि पुत्रवान् जायते नरः।
भारभूतेश्वरं देवं तत्र दक्षिणतः स्थितम्॥

॥ ७९९ ॥ पश्चान्मुखं तु तल् लिङ्गं भारभूतेश्वरं प्रिये।
व्यासेश्वरस्य पूर्वेण लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्॥

॥ ८०० ॥ पराशरेण मुनिना स्थापितं मम भक्तितः।
पश्चान्मुखं तु तद् देवै मुखलिङ्गं च तिष्ठति॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ७९६–८०० — भूतीश्वर के पश्चिम में चतुर्मुख आषाढ़ लिङ्ग है। वहाँ अन्य विशाल लिङ्ग भी हैं; पूर्व में एक दैत्य द्वारा स्थापित लिङ्ग के दर्शन से पुत्रप्राप्ति कही गई है। दक्षिण में पश्चिममुख भारभूतेश्वर विराजते हैं। व्यासेश्वर के पूर्व में पराशर मुनि द्वारा भक्तिपूर्वक स्थापित पश्चिममुख लिङ्ग स्थित है।

• • •

॥ ८०१ ॥ अत्रिणा स्थापितं भद्रे मम भक्तिपरेण च।
पश्चान्मुखं तु तल् लिङ्गं सर्वशास्त्रप्रदायकम्॥

॥ ८०२ ॥ व्यासेश्वरस्य पूर्वेण द्वौ लिङ्गौ तत्र सुव्रते।
स्थापितौ देवदेवेशि शङ्खेन लिखितेन च॥

॥ ८०३ ॥ द्वौ दृष्ट्वा मानवो भद्रे ऋषिलोकम् अवाप्नुयात्।
अन्यच् च देवदेवस्य स्थानं गुह्यं यशस्विनि॥

॥ ८०४ ॥ लिङ्गं विश्वेश्वरं नाम सर्वदेवैस् तु वन्दितम्।
तेन दृष्टेन लभ्येत व्रतात् पाशुपतात् फलम्॥

॥ ८०५ ॥ पूर्वोत्तरदिशाभागे तस्य देवस्य सुन्दरि।
अवधूतं महत् तीर्थं सर्वपापापनुत्तमम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ८०१–८०५ — अत्रि ने भक्तिपूर्वक पश्चिममुख लिङ्ग स्थापित किया, जो सभी शास्त्रों का फल देता है। व्यासेश्वर के पूर्व शङ्ख और लिखित द्वारा स्थापित दो लिङ्गों के दर्शन से ऋषिलोक प्राप्त होता है। देवताओं से वन्दित विश्वेश्वर के दर्शन से पाशुपत व्रत का फल प्राप्त होता है। उनके उत्तर-पूर्व में अवधूत नाम का महातीर्थ है, जो सभी पाप दूर करता है।

• • •

॥ ८०६ ॥ तस्य पूर्वेण संलग्नं नाम्ना पशुपतीश्वरम्।
तस्य दर्शनमात्रेण पशुयोनिं न गच्छति॥

॥ ८०७ ॥ चतुर्मुखं तु तल् लिङ्गं पश्चिमाभिमुखं स्थितम्।
तस्य दक्षिणदिग्भागे लिङ्गं पञ्चमुखं स्थितम्॥

॥ ८०८ ॥ ऋषिणा स्थापितं भद्रे गोभिलेन महात्मना।
तं दृष्ट्वा मानवो देवि ऋषिलोकं स गच्छति॥

॥ ८०९ ॥ तस्यैव पश्चिमे देवि लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्।
विद्याधराधिपतिना कृतं जीमूतवाहिना॥

इति श्रीलिङ्गपुराणे गुह्यायतनवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः।

॥ ८१० ॥ ईश्वर उवाच।
अन्यद् आयतनं देवि वाराणस्यां मम प्रिये।
गभस्तीश्वरनामानं लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ८०६–८१० — अवधूत तीर्थ के पूर्व से संलग्न पशुपतीश्वर के दर्शनमात्र से मानव पशुयोनि में नहीं जाता। वह चतुर्मुख लिङ्ग पश्चिमाभिमुख है। उसके दक्षिण में महर्षि गोभिल द्वारा प्रतिष्ठित पञ्चमुख लिङ्ग है, जिसके दर्शन से ऋषिलोक की प्राप्ति होती है। उसके पश्चिम में विद्याधराधिपति जीमूतवाहन का स्थापित पश्चिममुख लिङ्ग है। इसके अनन्तर भगवान् वाराणसी में पश्चिममुख गभस्तीश्वर का वर्णन आरम्भ करते हैं।

• • •

॥ ८११ ॥ सूर्येण स्थापितं भद्रे मम भक्तिपरेण वै।
तस्मिन् ममापि सांनिध्यं नित्यम् एव यशस्विनि॥

॥ ८१२ ॥ ऐशानीं मूर्तिम् आस्थाय यत्र स्थाने स्थितो ह्य् अहम्।
तं दृष्ट्वा मानवो देवि ऐशानं लोकम् आप्नुयात्॥

॥ ८१३ ॥ तस्य दक्षिणपार्श्वे तु दधिकर्णह्रदं स्थितम्।
उत्तरे कूपम् एवं तु तस्य नामस्य सुन्दरि॥

॥ ८१४ ॥ दधिकर्णेश्वरं देवं मुखलिङ्गं च तिष्ठति।
पूर्वामुखं तु देवेशि गभस्तीशस्य चोत्तरे॥

॥ ८१५ ॥ दक्षिणेन गभस्तीशाद् वारुणस्यां तु सुव्रते।
मानवानां हितार्थाय त्वं च तत्र व्यवस्थिता॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ८११–८१५ — सूर्यदेव ने परम भक्तिभाव से गभस्तीश्वर लिङ्ग की स्थापना की, जहाँ भगवान् शिव ऐशानी मूर्ति धारण करके नित्य विराजते हैं। उनके दर्शन से ऐशान लोक प्राप्त होता है। दक्षिण पार्श्व में दधिकर्ण ह्रद, उत्तर में कूप तथा गभस्तीश्वर के उत्तर पूर्वाभिमुख दधिकर्णेश्वर मुखलिङ्ग स्थित है। भगवान् देवि से कहते हैं कि वे भी गभस्तीश्वर से दक्षिण-पश्चिम की ओर मानवों के हित के लिए विराजमान हैं।

• • •

॥ ८१६ ॥ आराधयन्ति देवि त्वाम् उत्तराभिमुखीं स्थिताम्।
ये च त्वा पूजयिष्यन्ति तस्मिन् स्थाने स्थितो ह्य् अहम्॥

॥ ८१७ ॥ तेषां त्वं विविधांल् लोकान् संप्रदास्यसि मोदते।
जागरं ये प्रकुर्वन्ति तवाग्रे दीपधारिणः॥

॥ ८१८ ॥ तेषां त्वम् अक्षयांल् लोकान् वितरिष्यसि भामिनि।
आलयं ये प्रकुर्वन्ति तवार्थे वरवर्णिनि॥

॥ ८१९ ॥ तेषां त्वम् अक्षयांल् लोकान् प्रयच्छसि न संशयम्।
आलयं ये प्रकुर्वन्ति भूमिं संमार्जयन्ति च॥

॥ ८२० ॥ तेषाम् अष्टसहस्रस्य सुवर्णस्य फलं लभेत्।
त्वाम् उद्दिश्य तु यो देवि ब्राह्मणान् ब्राह्मणीश् च ह॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ८१६–८२० — भगवती वहाँ उत्तराभिमुख विराजती हैं और भक्त उनकी आराधना करते हैं। भगवान् कहते हैं कि देवी के उपासकों को विविध लोक प्राप्त होते हैं; उनके सम्मुख दीप धारण करके जागरण करने वाले तथा उनके लिए देवालय बनवाने वाले अक्षय लोक पाते हैं। देवायतन बनवाने और भूमि का सम्मार्जन करने का फल आठ हजार सुवर्णों के दान के समान कहा गया है। देवी के निमित्त ब्राह्मणों और ब्राह्मणियों को भोजन कराने का फल आगे कहा गया है।

• • •

॥ ८२१ ॥ भोजयिष्यति यो देवि तस्य पुण्यफलं शृणु।
तव लोके वसेत् कल्पम् इहैवागच्छते पुनः॥

॥ ८२२ ॥ नरो वा यदि वा नारी सर्वभोगसमन्वितौ।
धनधान्यसमायुक्तौ जायेते च महाकुले॥

॥ ८२३ ॥ सुभगौ दर्शनीयौ च रूपयौवनदर्पितौ।
भवेताम् ईदृशौ देवि सर्वसौख्यस्य भाजने॥

॥ ८२४ ॥ मानुषं दुर्लभं प्राप्य विद्युत्संपातचञ्चलम्।
येन दृष्टासि सुश्रोणि तस्य जन्मभयं कुतः॥

॥ ८२५ ॥ मायापूर्यां तु ललितां दृष्ट्वा यल् लभते फलम्।
तत् फलं तस्य देवेशि यस् त्वां तत्र निरीक्षयेत्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ८२१–८२५ — ऐसा दाता एक कल्प तक देवी के लोक में रहकर पुनः जन्म लेता है; नर हो या नारी, वह भोग, धन और धान्य से सम्पन्न, महान कुल में सुन्दर रूप से जन्मता है। मानव जीवन विद्युत् के समान क्षणभंगुर और दुर्लभ है; देवी के दर्शन से जन्म-मरण का भय नहीं रहता। मायापुरी में ललिता के दर्शन से जो फल प्राप्त होता है, वही वहाँ देवी को देखने से प्राप्त होता है।

• • •

॥ ८२६ ॥ पृथ्वीं प्रदक्षिणां कृत्वा यत् फलं लभते नरः।
तत् फलं ललितायां च वाराणस्यां न संशयः॥

॥ ८२७ ॥ तेन ते नाम विख्यातं तथा मुखनिरीक्षिणी।
मुखप्रेक्षणिकां दृष्ट्वा सौभाग्यं चोत्तमं लभेत्॥

॥ ८२८ ॥ माघे मासि चतुर्थ्यां तु तस्मिन् काल उपोषितः।
अर्चयित्वा तु यो देवि जागरं तत्र कारयेत्॥

॥ ८२९ ॥ तस्यर्द्धिमत् कुलं देवि त्रैलोक्ये याति दुर्लभम्।
सुखप्रेक्षा चोत्तरतो द्वौ लिङ्गौ तत्र विश्रुतौ॥

॥ ८३० ॥ पश्चान्मुखौ तु तौ देवि वृत्रत्वाष्ट्रेश्वराव् उभौ।
काञ्चनीं पृथिवीं दत्वा यत् पुण्यं लभते नरः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ८२६–८३० — वाराणसी में ललिता के दर्शन से पृथ्वी की प्रदक्षिणा के तुल्य पुण्य कहा गया है। देवी मुखनिरीक्षिणी नाम से विख्यात हैं; मुखप्रेक्षणिका के दर्शन से उत्तम सौभाग्य प्राप्त होता है। माघ मास की चतुर्थी को उपवासपूर्वक देवी की अर्चना और जागरण करने वाले का कुल तीनों लोकों में दुर्लभ समृद्धि प्राप्त करता है। उत्तर में पश्चिमाभिमुख वृत्रेश्वर और त्वाष्ट्रेश्वर लिङ्ग स्थित हैं।

• • •

॥ ८३१ ॥ सुवर्णस्य च यत् पुण्यं लिङ्गयोर् दर्शनेन तत्।
त्रिरात्रं यः प्रकुरुते तत्रैव वरवर्णिनि॥

॥ ८३२ ॥ गौरीलोकोऽक्षयस् तस्य पुनरावृत्तिदुर्लभः।
तस्माद् यत्नः सदा कार्यः सर्वदर्शनकाङ्क्षया॥

॥ ८३३ ॥ ललितायाश् चोत्तरेण चर्चिकाधिष्ठिता शुभा।
मानवानां हितार्थाय वरदा सर्वदेहिनाम्॥

॥ ८३४ ॥ चर्चिकायास् तथैवाग्रे त्ष्ठते लिङ्गम् उत्तमम्।
पूर्वामुखं तु तद् देवि रेवन्तेन प्रतिष्ठितम्॥

॥ ८३५ ॥ तस्याग्रतो वरारोहे लिङ्गं पञ्चनदीश्वरम्।
पश्चान्मुखं तु तद् देवि सर्वस्नानफलप्रदम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ८३१–८३५ — उन दोनों लिङ्गों के दर्शन से स्वर्णमयी पृथ्वी और सुवर्ण के दान के समान पुण्य प्राप्त होता है। वहाँ तीन रात्रि व्यतीत करने वाले को अक्षय गौरीलोक प्राप्त होता है। अतः उन सबके दर्शन के लिए यत्न करना चाहिए। ललिता के उत्तर में सर्वप्राणियों को वर देने वाली चर्चिका देवी हैं। उनके सम्मुख रेवन्त द्वारा प्रतिष्ठित पूर्वाभिमुख लिङ्ग और उसके आगे पश्चिमाभिमुख पञ्चनदीश्वर हैं, जिनसे समस्त स्नानों का फल प्राप्त होता है।

• • •

॥ ८३६ ॥ ललितायाश् च संलग्नं पूर्वे कूपस् तु तिष्ठति।
तस्मिन् कूपे जलं स्पृष्ट्वा अतिरात्रफलं लभेत्॥

॥ ८३७ ॥ ततो दक्षिणतो देवि तीर्थं पञ्चनदं स्मृतम्।
नरः पञ्चनदे स्नात्वा दृष्ट्वा लिङ्गं गभस्तिनः॥

॥ ८३८ ॥ अनन्तं फलम् आप्नोति यत्र तत्राभिजायते।
उपमन्युश् च सुश्रोणि लिङ्गं स्थापितवांस् तथा॥

॥ ८३९ ॥ मुखानि तस्य तिष्ठन्ति तस्मिंल् लिङ्गे यशस्विनि।
तच् च पश्चान्मुखं देवि लिलितादक्षिणेन तु॥

॥ ८४० ॥ तेन दृष्टेन देवेशि न पुनर्जन्मभाग् भवेत्।
तस्यैव तु समीपे तु पश्चिमे वरवर्णिनि॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ८३६–८४० — ललिता के पास पूर्व में स्थित कूप का जल छूने से अतिरात्र यज्ञ का फल प्राप्त होता है। दक्षिण में पञ्चनद तीर्थ है; स्नान और गभस्तीश के लिङ्ग-दर्शन से अनन्त पुण्य प्राप्त होता है। उपमन्यु ने वहाँ लिङ्ग स्थापित किया, जिसके अनेक मुख हैं; दर्शन से पुनर्जन्म नहीं होता। पास पश्चिम में व्याघ्रपाद-प्रतिष्ठित लिङ्ग पापमुक्त करता है।

• • •

॥ ८४१ ॥ अन्यल् लिङ्गं तु सुश्रोणि व्याघ्रपादप्रतिष्ठितम्।
तस्य संदर्शनाद् देवि सर्वपापैः प्रमुच्यते॥

॥ ८४२ ॥ गभस्तीशाग्रतो देवि विश्वकर्मप्रतिष्ठितम्।
अन्यानि तत्र लिङ्गानि स्थापितानि महात्मभिः॥

॥ ८४३ ॥ गभस्तीशस्य लिङ्गस्य नैरृते वरवर्णिनि।
शशाङ्केश्वरनामानं लिङ्गं पूर्वामुखम् स्थितम्॥

॥ ८४४ ॥ गन्धर्वनगरं गत्वा राज्ञा चित्ररथेन हि।
तेन दृष्टेन देवेशि ईप्सितं फलम् आप्नुयात्॥

॥ ८४५ ॥ चित्रेश्वरात् पश्चिमतो लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्।
जैमिनिस्थापितं पूर्वं महापातकनाशनम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ८४१–८४५ — गभस्तीश्वर के सामने विश्वकर्मा-प्रतिष्ठित तथा महात्माओं द्वारा स्थापित अन्य लिङ्ग हैं। नैऋत्य में पूर्वमुख शशाङ्केश्वर हैं; उनके दर्शन से चित्ररथ के गन्धर्वलोक और अभीष्ट फल प्राप्त होते हैं। चित्रेश्वर के पश्चिम में जैमिनि-स्थापित पश्चिममुख लिङ्ग महापाप नष्ट करता है।

• • •

॥ ८४६ ॥ अग्रे तु जैमिनीशस्य कृतं लिङ्गं सुमन्तुना।
अन्यैश् च ऋषिभिस् तत्र लिङ्गानि सुबहूनि च॥

॥ ८४७ ॥ तेषां तु दक्षिणे भागे लिङ्गं पश्चान् मुखस्थितम्।
बुधेश्वरं तथा कोणे सर्वसौख्यप्रदायकम्॥

॥ ८४८ ॥ बुधेश्वरात् तु कोणेन वायव्ये नातिदूरतः।
रावणेश्वरनामानं स्थापितं राक्षसेन तु॥

॥ ८४९ ॥ रावणेश्वरपूर्वे तु लिङ्गं देवि चतुर्मुखम्।
तेन दृष्टेन देवेशि यातुधानैर् न हन्यते॥

॥ ८५० ॥ रावणेशाद् दक्षिणतो लिङ्गं पूर्वामुखं स्थितम्।
वराहेश्वरनामानं सर्वपातकनाशनम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ८४६–८५० — जैमिनीश्वर के आगे सुमन्तु तथा अन्य ऋषियों द्वारा स्थापित लिङ्ग हैं। दक्षिण में पश्चिममुख बुधेश्वर सभी सुख देते हैं। वायव्य में राक्षसराज रावण-स्थापित रावणेश्वर है; उसके पूर्व के चतुर्मुख लिङ्ग-दर्शन से यातुधान हानि नहीं पहुँचा पाते। दक्षिण में पूर्वमुख वराहेश्वर सभी पाप नष्ट करते हैं।

• • •

॥ ८५१ ॥ वराहेशाद् दक्षिणतो लिङ्गं पूर्वामुखं स्थितम्।
तस्यैवाराधनाद् देवि षण्मासाद् योगम् आप्नुयात्॥

॥ ८५२ ॥ तस्य दक्षिणदिग्भागे लिङ्गं वै दक्षिणामुखम्।
गालवेश्वरनामानं गुरुभक्तिप्रदायकम्॥

॥ ८५३ ॥ गालवेश्वरदेवस्य लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्।
अयोगसिद्धिनामानं सर्वसिद्धिप्रदायकम्॥

॥ ८५४ ॥ तस्यैव दक्षिणे देवि नाम्ना वातेश्वरं शुभम्।
तस्यैव चाग्रतो देवि मुखलिङ्गं च तिष्ठति॥

॥ ८५५ ॥ सोमेश्वरेति विख्यातं लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्।
तं दृष्ट्वा देवदेवेशं सर्वव्याधिक्षयो भवेत्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ८५१–८५५ — वराहेश्वर के दक्षिण पूर्वमुख लिङ्ग की छह महीने आराधना से योग सिद्ध होता है। दक्षिणामुख गलवेश्वर गुरु-भक्ति देते हैं; उनके पश्चिममुख अयोगसिद्धि सभी सिद्धियाँ देते हैं। दक्षिण में वातेश्वर और सामने पश्चिममुख सोमेश्वर हैं; देवदेव सोमेश्वर के दर्शन से सभी रोग नष्ट होते हैं।

• • •

॥ ८५६ ॥ तस्यैव नैरृते भागे लिङ्गं पूर्वामुखं स्थितम्।
अङ्गारेश्वरनामानं सर्वसिद्धैर् नमस्कृतम्॥

॥ ८५७ ॥ पूर्वेण तस्य देवस्य लिङ्गम् अन्यच् च तिष्ठति।
कुक्कुटेश्वरनामानं गतिसौख्यप्रदायकम्॥

॥ ८५८ ॥ तस्यैव चोत्तरे देवि पाण्डवैः सुमहात्मभिः।
पञ्च लिङ्गानि पुण्यानि पश्चिमाभिमुखानि तु॥

॥ ८५९ ॥ तेषाम् एते तु देवेशि लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्।
संवर्तेश्वरनामानं स्थापितं यन् महर्षिणा॥

॥ ८६० ॥ ममैवात्यन्तसांनिध्यं तस्मिंल् लिङ्गे सुरेश्वरि।
तल् लिङ्गम् अर्चयेद् यो वै तस्य सिद्धिः करे स्थिता॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ८५६–८६० — नैर्ऋत्य में सिद्धों द्वारा नमस्कृत पूर्वमुख अङ्गारेश्वर और उनके पूर्व में गति तथा सुख देने वाले कुक्कुटेश्वर हैं। उत्तर में महात्मा पाण्डवों द्वारा स्थापित पाँच पुण्यमय पश्चिममुख लिङ्ग स्थित हैं। समीप ही महर्षि द्वारा प्रतिष्ठित पश्चिमाभिमुख संवर्तेश्वर में भगवान् का अत्यन्त सान्निध्य है; उसकी अर्चना करने वाले की सिद्धि मानो उसके हाथ में रहती है।

• • •

॥ ८६१ ॥ संवर्तेशात् पश्चिमतो लिङ्गं पूर्वामुखं स्थितम्।
श्वेतेश्वरं तु विख्यातं श्वेतेन स्थापितं पुरा॥

॥ ८६२ ॥ तेन दृष्टेन लिङ्गेन गाणपत्यं लभेद् ध्रुवम्।
पश्चिमे तस्य दिग्भागे कलशेश्वरसंज्ञितम्॥

॥ ८६३ ॥ कलशाद् उत्थितं लिङ्गं कालस्य भयदायकम्।
सूर्य उवाच।
कथं कालस्य भयदं कलशाद् उत्थितः कथम्।
एतद् देव समाचक्ष्व यदानुग्रहवान् मयि॥

॥ ८६४ ॥ विष्णुर् उवाच।
तस्यैव देवदेवस्य प्रभावं शृणु भास्कर।
श्वेतो नाम महातेजा ऋषिः परमधार्मिकः॥

॥ ८६५ ॥ पूजयामास सततं लिङ्गं त्रिपुरघातिनः।
तस्य पूजाप्रसक्तस्य कदाचित् कालपर्यये॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ८६१–८६५ — संवर्तेश्वर के पश्चिम में श्वेत द्वारा स्थापित पूर्वमुख श्वेतेश्वर हैं; दर्शन से गणपतित्व प्राप्त होता है। पश्चिम में कलशेश्वर नामक लिङ्ग है, जो कलश से प्रकट हुआ और काल को भय देता है। सूर्य पूछते हैं कि वह काल को कैसे डराता है; विष्णु उत्तर देते हैं—परम धर्मात्मा श्वेत नामक ऋषि त्रिपुरान्तक शिव के लिङ्ग की निरन्तर अर्चना करते थे।

• • •

॥ ८६६ ॥ आजगाम तम् उद्देशं कालः परमदारुणः।
रक्तान्तनयनो घोरः सर्पयष्टिकरो महान्॥

॥ ८६७ ॥ दंष्ट्राकरालो विकृतो भिन्नाञ्जनसमप्रभः।
रक्तवासा महाकायः सर्वाभरणभूषितः॥

॥ ८६८ ॥ पाशहस्तस् तदाभ्येत्य श्वेते पाशम् अवासृजत्।
कण्ठार्पितेन पाशेन श्वेतः कालम् अथाब्रवीत्॥

॥ ८६९ ॥ क्षणमात्रं परीक्षस्व मम त्रिभुवनान्तक।
निवर्तयाम्य् अहं यावत् पूजनं मन्मथद्विषः॥

॥ ८७० ॥ तम् अब्रवीत् तदा कालः प्रहसन् वै सुरेश्वर।
न श्रुतं तत् त्वया मन्ये वृद्धानां ज्ञातजन्मनाम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ८६६–८७० — जब श्वेत अर्चना में लीन थे, तब भयंकर काल वहाँ आया—लाल आँखों, सर्पदण्ड, विकराल दाँत, विशाल शरीर और पाश सहित। उसने श्वेत को पाश में बाँधा। श्वेत ने कहा—हे त्रिभुवनान्तक, क्षणभर प्रतीक्षा करें, मैं कामदेव-विजयी शिव की अर्चना पूरी कर लूँ। काल हँसकर बोला कि तुमने वृद्धों का अनुभव नहीं सुना।

• • •

॥ ८७१ ॥ श्वःकार्यम् अद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम्।
न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वास्य न वा कृतम्॥

॥ ८७२ ॥ गर्भे वाप्य् अथ वा बाल्ये वार्धके यौवने तथा।
आयुष्ये कर्मणि क्षीणे लोकोऽयं लीयते मया॥

॥ ८७३ ॥ नैषधानि न मन्त्राश् च न होमा न पुनर्जयः।
त्रायन्ते मृत्युनोपेतं जरया वापि मानवाः॥

॥ ८७४ ॥ बहूनीन्द्रसहस्राणि पितामहशतानि च।
मयातीतानि कर्तव्यो नात्र मन्युस् त्वयानघ॥

॥ ८७५ ॥ विधत्स्व पूजनं चास्य महादेवस्य शूलिनः।
देहन्यासो बहुविधो मया वै श्वेत कारितः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ८७१–८७५ — काल कहता है—कल का काम आज और दोपहर का काम प्रातः कर लेना चाहिए; मृत्यु किसी के किए या अधूरे कर्म की प्रतीक्षा नहीं करती। गर्भ, बाल्य, यौवन या वृद्धावस्था—आयु और कर्म क्षीण होने पर मैं सबको ले जाता हूँ। मन्त्र, औषधि, होम या अन्य उपाय वृद्धावस्था और मृत्यु से नहीं बचाते; असंख्य इन्द्र और ब्रह्मा भी मेरे अधीन हुए हैं। अब शिव की अर्चना पूरी करो।

• • •

॥ ८७६ ॥ स्वयं प्रभुर् न चैवाहं कर्मायत्तगतिर् मम।
कर्मना हि तथा नाशो नास्ति भूतस्य कस्यचित्॥

॥ ८७७ ॥ कर्ममार्गानुसारेण धात्राहं संप्रयोजितः।
नयामि सर्वम् आक्रम्य नीयमानस् त्रिलोचने॥

॥ ८७८ ॥ एवम् उक्तस् तु कालेन नीयमानस् त्रिलोचनम्।
जगाम सर्वभावेन शरणं भक्तवत्सलम्॥

॥ ८७९ ॥ श्वेते तु शरणं प्राप्ते लिङ्गं सत्रिपुरान्तकम्।
चिन्तयामास कालस्य वधोपायं सुरेश्वरः॥

॥ ८८० ॥ कलशं यत् स्थितं तस्य उदकेन प्रपूरितम्।
तं भित्त्वा तु समुत्तस्थौ क्रौधविस्फारितेक्षणः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ८७६–८८० — काल कहता है कि वह स्वतन्त्र नहीं, कर्म के अधीन है; ब्रह्मा ने उसे नियत कर्ममार्ग पर भेजा है और वह सबको ले जाता है। काल के साथ ले जाए जाते हुए श्वेत भक्तवत्सल त्रिनेत्र शिव की शरण गए। श्वेत के शरणागत होने पर शिव ने उपाय सोचा और जल से भरे कलश को तोड़कर क्रोध से नेत्र फैलाए हुए प्रकट हुए।

• • •

॥ ८८१ ॥ तृतीयलोचनज्वालाप्रकाशितजगत्त्रयः।
दृष्टमात्रस् तदा तस्य कालो वीक्षणतेजसा॥

॥ ८८२ ॥ सहसा भस्मभूतः स सर्वभूतनिबर्हणः।
श्वेतस्य गत्वा सामीप्यं गणेशत्वं तथैव च॥

॥ ८८३ ॥ कृत्वा विनिग्रहं कालं तत्रैवान्तरधीयत।
ततः प्रभृति देवेशि कालः संकलयेत् प्रजाः॥

॥ ८८४ ॥ न कश्चित् पश्यते लोके विदेहत्वाज् जगत्त्रये।
तस्मात् तत्र स्वयंभूतो देवदेवः सुरारिहा॥

॥ ८८५ ॥ श्वेतस्य कलशं भित्त्वा कलशेश्वरम् उच्यते।
तस्मात् तत्र स्थितं देवं यो निरीक्षति मानवः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ८८१–८८५ — शिव के तीसरे नेत्र की ज्वाला से तीनों लोक प्रकाशित हुए; उनके तेज से प्राणहर काल तत्काल भस्म हो गया। शिव ने श्वेत के पास जाकर उसे गणेश्वर का पद दिया, काल को वश में कर अंतर्धान हुए। तब से काल प्राणियों को अदृश्य रूप से लेता है। स्वयंभू देव कलश को तोड़कर प्रकट हुए, इसलिए कलशेश्वर कहलाए; उनके दर्शन से जन्म, मृत्यु, जरा और रोग नष्ट होते हैं।

• • •

॥ ८८६ ॥ जन्ममृत्युजराव्याधिर् नश्यते तस्य भामिनि।
यत्र श्वेतकृतं लिङ्गं भक्त्या योऽर्चयते नरः॥

॥ ८८७ ॥ जन्ममृत्युभयं भित्त्वा संसारं न विशेत् पुनः।

इति श्रीलिङ्गपुराणे वाराणसीमाहात्म्ये गुह्यायतनवर्णने

॥ ८८८ ॥ ईश्वर उवाच।
उत्तरे तस्य देवस्य चित्रगुप्तेश्वरं स्थितम्।
पश्चिमाभिमुखं देवं वाराणस्यां सुरेश्वरि॥

॥ ८८९ ॥ चित्रगुप्तं न पश्येत योऽत्र द्रक्ष्यति मानवः।
पश्चिमे चित्रगुप्तस्य अन्यल् लिङ्गं स्थितं शुभे॥

॥ ८९० ॥ छायया स्थापितं लिङ्गं तं दृष्ट्वा नातपं भवेत्।
विनायकश् च तत्रैव पश्चिमेन यशस्विनि॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ८८६–८९० — श्वेत-प्रतिष्ठित लिङ्ग की भक्ति से अर्चना करने वाला जन्म-मरण के भय से मुक्त होकर फिर संसार में नहीं जाता। उसके उत्तर में पश्चिममुख चित्रगुप्तेश्वर हैं; उनके दर्शन से चित्रगुप्त का भय नहीं रहता। पश्चिम में छाया द्वारा स्थापित लिङ्ग है, जिसके दर्शन से धूप-सन्ताप नहीं होता। पश्चिम में विनायक के दर्शन से विघ्न नहीं सताते।

• • •

॥ ८९१ ॥ तस्य दर्शनमात्रेण विघ्नैर् नैवाभिभूयते।
कुण्डं तस्य तु पूर्वेण लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्॥

॥ ८९२ ॥ मुखलिङ्गं तु तद् देवि विरूपाक्षं स्वयं प्रिये।
दक्षिणेन तु तस्यैव कूपस् तिष्ठति भामिनि॥

॥ ८९३ ॥ दर्शनात् तस्य कूपस्य यमद्वारं न पश्यति।
कूपं चापि स्थितं तत्र उपस्पर्शनपुण्यदम्॥

॥ ८९४ ॥ अन्यानि तत्र लिङ्गानि सुरैः संस्थापितानि च।
दक्षिणे कलशेशस्य लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्॥

॥ ८९५ ॥ गुहेश्वरेति नामानं सर्वपुण्यफलप्रदम्।
तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे द्वाव् एतौ तत्र संस्थितौ॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ८९१–८९५ — विनायक के पूर्व में कुण्ड और पश्चिममुख विरूपाक्ष मुखलिङ्ग है। दक्षिण का कूप पावन स्पर्श देता है; उसके दर्शन और जल-स्पर्श से यमद्वार नहीं देखना पड़ता। देवों द्वारा स्थापित अन्य लिङ्ग भी हैं। कलशेश्वर के दक्षिण में पश्चिममुख गुहेश्वर सभी पुण्यों का फल देते हैं।

• • •

॥ ८९६ ॥ उत्तमेश्वरनामानं वामदेवम् अतः परम्।
तस्यैव पश्चिमे देवि लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्॥

॥ ८९७ ॥ कम्बलाश्वतराक्षं तु गन्धर्वपददायकम्।
अपरं तस्य देवस्य लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्॥

॥ ८९८ ॥ नलकूबरेश्वरं नाम सर्वसिद्धिप्रदायकम्।
तस्यैव दक्षिणे देवि मणिकर्णी च विश्रुता॥

॥ ८९९ ॥ तस्य चाग्रे महत् तीर्थं सर्वपातकनाशनम्।
मणिकर्णीश्वरं देवं कुण्डमध्ये च तिष्ठति॥

॥ ९०० ॥ अनेनैव तु देहेन सिध्यते तस्य दर्शनात्।
तस्य चोत्तरदिग्भागे लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ८९६–९०० — गुहेश्वर के दक्षिण में उत्तमेश्वर और वामदेव स्थित हैं। पश्चिम में पश्चिममुख कम्बलाश्वतराक्ष लिङ्ग गन्धर्वपद प्रदान करता है तथा एक अन्य पश्चिममुख नलकूबरेश्वर सभी सिद्धियाँ देता है। उसके दक्षिण में प्रसिद्ध मणिकर्णी और उसके सम्मुख समस्त पापों का नाश करने वाला महातीर्थ है। कुण्ड के मध्य मणिकर्णीश्वर विराजते हैं; उनके दर्शन से इसी शरीर में सिद्धि प्राप्त होती है।

• • •

॥ ९०१ ॥ परिमेश्वरनामानं पूजनाद् अजरो भवेत्।
तस्यैव च समीपस्थं लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्॥

॥ ९०२ ॥ धर्मराजेन सुश्रोणि स्थापितं पापनाशनम्।
तस्यैव पश्चिमे देवि लिङ्गम् अन्यच् चतुर्मुखम्॥

॥ ९०३ ॥ निर्जरेश्वरनामानं व्याधीनां नाशनं परम्।
तस्य नैरृतकोणे तु लिङ्गं पूर्वामुखं स्थितम्॥

॥ ९०४ ॥ पितामहाश् चातिकायाः स्नाता ये शुभकर्मिणः।
पिण्डं दत्वा तथोक्तं च दृष्ट्वा देवं नदीश्वरम्॥

॥ ९०५ ॥ ब्रह्मलोकात् तु ते पुण्या न च्यवन्ति कदाचन।
दक्षिणे तस्य देवस्य लिङ्गम् अन्यच् च तिष्ठति॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ९०१–९०५ — उत्तर में पश्चिमाभिमुख परिमेश्वर की अर्चना से जरा का अभाव कहा गया है। समीप धर्मराज द्वारा प्रतिष्ठित पश्चिममुख लिङ्ग पाप नष्ट करता है और पश्चिम में चतुर्मुख निर्जरेश्वर रोगों का नाश करते हैं। उनके नैर्ऋत्य कोण में पूर्वाभिमुख लिङ्ग स्थित है। स्नान करके पिण्डदान और नदीश्वर के दर्शन करने वाले पुण्यात्माओं के लिए ब्रह्मलोक से कभी च्युत न होने का फल कहा गया है।

• • •

॥ ९०६ ॥ वारुण्ēश्वरनामानं स्थापितं वरुणेन हि।
तस्य दक्षिणपार्श्वे तु लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्॥

॥ ९०७ ॥ बाणेन दैत्यराजेन स्थापितं मम भक्तितः।
तस्यैव दक्षिणे देवि लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्॥

॥ ९०८ ॥ कूष्माण्डेश्वरनामानं सर्वधर्मफलप्रदम्।
तस्यैव पूर्वतो देवि राक्षसेन प्रतिष्ठितम्॥

॥ ९०९ ॥ तस्य दक्षिणपार्श्वे तु गङ्गया स्थापितेन तु।
गङ्गेश्वरेति नाम्नं सुरलोकप्रदायकम्॥

॥ ९१० ॥ तस्योत्तरेण देवेशि निम्नगाभिस् ततः शुभे।
लिङ्गानि स्थापितानीह गङ्गातीरे यशस्विनि॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ९०६–९१० — दक्षिण में वरुण-प्रतिष्ठित पश्चिममुख वारुणेश्वर हैं। आगे बाणासुर ने भक्तिपूर्वक लिङ्ग स्थापित किया; उसके दक्षिण कूष्माण्डेश्वर सभी धर्मों का फल देते हैं। फिर राक्षस-प्रतिष्ठित लिङ्ग तथा गङ्गा द्वारा स्थापित गङ्गेश्वर हैं, जो सुरलोक देते हैं। उत्तर में गङ्गा-तट पर अन्य नदियों ने लिङ्ग स्थापित किए।

• • •

॥ ९११ ॥ वैवस्वतेश्वरं नाम दृष्ट्वा मृत्युभयापहम्।
वैस्वतात् पश्चिमे तु लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्॥

॥ ९१२ ॥ आदित्यैः स्थापितं भद्रे आत्मनः श्रेयसोऽर्थिभिः।
तस्यैव चाग्रतो भद्रे लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्॥

॥ ९१३ ॥ वज्रेश्वरेति नामाख्यं सर्वपातकनाशनम्।
तस्यैव चाग्रतो भद्रे लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्॥

॥ ९१४ ॥ कनकेश्वरनामानं गुह्यं देवि सनातनम्।
छायेव दृश्यते लिङ्गे स्थाप्यमाने यशस्विनि॥

॥ ९१५ ॥ छायां च पश्यते यो वै न स पापेन लिप्यते।
तस्यैव चाग्रतो देवि लिङ्गं पूर्वामुखं स्थितम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ९११–९१५ — वैवस्वतेश्वर के दर्शन से मृत्यु का भय दूर होता है; पश्चिम में आदित्यों द्वारा स्थापित लिङ्ग है। आगे वज्रेश्वर सभी पाप नष्ट करते हैं और उनके सामने सनातन गुप्त कनकेश्वर हैं। प्रतिष्ठित लिङ्ग में उनकी छाया दिखाई देती है; जो उस छाया का दर्शन करे, वह पाप से नहीं लिप्त होता।

• • •

॥ ९१६ ॥ तारकेश्वरनामानं सर्वपापहरं शुभम्।
पूजनाच् चास्य लिङ्गस्य ज्ञानावाप्तिर् भवेन् नृणाम्॥

॥ ९१७ ॥ अपरं तत्र देवेशि कनकेश्वरसंज्ञितम्।
पूजनात् स्वयम् एवात्र हिरण्यं संप्रयच्छति॥

॥ ९१८ ॥ कनकेश्वरस्योत्त्रेण नाम्ना च मनुजेश्वरम्।
मुखलिङ्गं पश्चिमतः सर्वपापप्रणाशनम्॥

॥ ९१९ ॥ तस्यैव चाग्रतो देवि लिङ्गं पूर्वामुखं स्थितम्।
इन्द्रेण स्थापितं देवि मम भक्त्या प्रतिष्ठितम्॥

॥ ९२० ॥ तस्य दर्शनमात्रेण देवि ज्ञानं प्रवर्तते।
तस्यैव दक्षिणे देवि रम्भया संप्रतिष्ठितम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ९१६–९२० — कनकेश्वर के सामने तारकेश्वर हैं, जिनकी अर्चना से मानव ज्ञान पाता और पापमुक्त होता है। एक अन्य कनकेश्वर अपने पूजक को स्वर्ण देते हैं। उत्तर का मनुजेश्वर सभी पाप हरते हैं; उनके सामने इन्द्र द्वारा स्थापित लिङ्ग के दर्शन से ज्ञान प्रकट होता है। दक्षिण में रम्भा द्वारा स्थापित दक्षिणमुख लिङ्ग स्थित है।

• • •

॥ ९२१ ॥ मुखलिङ्गं च तं देवि दक्षिणाभिमुखं स्थितम्।
इन्द्रेश्वरस्योत्तरेण लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्॥

॥ ९२२ ॥ शच्या च स्थापितं भद्रे देवराजस्य भार्यया।
तस्योत्तरदिशाभागे लोकपालैः प्रतिष्ठितम्॥

॥ ९२३ ॥ अन्यानि तत्र लिङ्गानि देवासुरमरुद्गणैः।
यक्षैर् नागैश् च किन्नराप्सरसां गणैः॥

॥ ९२४ ॥ लोकपालैः सुरैश् चैव लिङ्गानि स्थापितानि तु।
तस्यैव दक्षिणे लिङ्गं महापातकनाशनम्॥

॥ ९२५ ॥ पूर्वामुखं तु तं भद्रे फाल्गुनेन प्रतिष्ठितम्।
तस्य दक्षिणदिग्भागे महापाशुपतेश्वरम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ९२१–९२५ — इन्द्रेश्वर के उत्तर में इन्द्राणी शची द्वारा स्थापित पश्चिममुख लिङ्ग है। उसके उत्तर में लोकपालों तथा देव, असुर, मरुत, यक्ष, नाग, किन्नर और अप्सराओं द्वारा स्थापित अनेक लिङ्ग हैं। दक्षिण में फाल्गुन-प्रतिष्ठित पूर्वमुख महापातकनाशक लिङ्ग और आगे महापाशुपतेश्वर हैं; उनके दर्शन से सर्वज्ञान प्राप्त होता है।

• • •

॥ ९२६ ॥ तेन दृष्टेन देवेशि सर्वज्ञानस्य भाजनम्।
तस्यैव पश्चिमे देवि समुद्रेण प्रतिष्ठितम्॥

॥ ९२७ ॥ तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे ईशानं लोकविश्रुतम्।
आत्मानम् उद्धरेद् देवि लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्॥

॥ ९२८ ॥ तस्यापि देवि पूर्वेण वाराणस्यां तु लाङ्गलिः।
मोक्षप्रदं तु तल् लिङ्गं सर्वैश्वर्यमयं शुभम्॥

॥ ९२९ ॥ ज्ञात्वा कलियुगं घोरं हाहाभूतम् अचेतनम्।
ब्राह्मणानां हितार्थाय तस्मिन् देशे स्थितो ह्य् अहम्॥

॥ ९३० ॥ दिव्या हि सा परा मूर्तिर् दिव्यज्ञानं हि तत् स्मृतम्।
अनुग्रहाय विप्राणां योजयिष्ये व्रतेन तु॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ९२६–९३० — पश्चिम में समुद्र द्वारा स्थापित लिङ्ग और दक्षिण में लोकप्रसिद्ध ईशान हैं। उनके दक्षिण स्थित पश्चिममुख लिङ्ग आत्मोद्धार करता है। पूर्व में लाङ्गलि का शुभ लिङ्ग मोक्ष और ऐश्वर्य देता है। घोर कलियुग जानकर शिव ब्राह्मणों के हित के लिए उस स्थान में स्थित हुए; उनकी दिव्य मूर्ति दिव्य ज्ञान का रूप है और वे व्रत के माध्यम से ब्राह्मणों को अनुग्रहित करते हैं।

• • •

॥ ९३१ ॥ ब्रह्मचारी गृहस्थश् च वानप्रस्थो यतिस् तथा।
एतेषां हि विभेदस् तु भिन्नाश् चैव पृथक् पृथक्॥

॥ ९३२ ॥ ज्ञानेन रहिताः सर्वे पुनरावर्तकाः स्मृताः।
ब्राह्मणानां हितार्थाय ज्ञानं चैव प्रकाशितम्॥

॥ ९३३ ॥ वेदाः सर्वे समादाय षडङ्गाः सपदक्रमाः।
सर्वाणि योगशास्त्राणि दध्ना चैव घृतेन च॥

॥ ९३४ ॥ तथा वेदे महाभागो व्रतं पाशुपतं प्रिये।
षण्मासैस् तु महाभागे योगैश्वर्यं प्रवर्तते॥

॥ ९३५ ॥ यस्य यस्य प्रभावोऽस्ति योगस्यैव व्रतस्य च।
योगज्ञेषु हि तिष्ठेत धर्मं सुखं हि तेषु च॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ९३१–९३५ — ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ और यति—इन आश्रमों के भेद बताए गए हैं; ज्ञानरहित मानव पुनर्जन्म पाते हैं। ब्राह्मणों के हितार्थ ज्ञान प्रकट किया गया है: वेदों, उनके छह अंगों, पद-क्रम और योगशास्त्रों सहित पाशुपत व्रत का माहात्म्य सुनाया गया है। इस व्रत और योगाभ्यास से छह महीने में योगैश्वर्य उदित होता है; योगज्ञों में धर्म और सुख प्रतिष्ठित हैं।

• • •

॥ ९३६ ॥ ब्राह्मणानां समो धर्मो दमो वाथ यशस्विनि।
अहिंसा चैव सत्यं च विद्याभिगम एव च॥

॥ ९३७ ॥ मैत्रो वै ब्राःमणो नित्यं गतिं प्राप्नोति चोत्तमाम्।
भस्मशायी तु तिष्ठेत अन्तःसवनकृत् तथा॥

॥ ९३८ ॥ लिङ्गनिर्माल्यधारी च यतिः स्वायतने वसेत्।
जपगीतहुडिङ्कारस्तुतिकृत्यपरः सदा॥

॥ ९३९ ॥ भावनाद् देवदेवस्य दक्षिणां मूर्तिम् आस्थितः।
अकस्मात् तत्र मूत्रं तु पुरीषं वा न संक्षिपेत्॥

॥ ९४० ॥ स्त्रीशूद्रौ नाभिभाषेत शूद्रान्नं वर्जयेत् सदा।
शूद्रान्नरसपुष्टस्य निष्कृतिस् तस्य कीदृशी॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ९३६–९४० — ब्राह्मण का धर्म संयम, अहिंसा, सत्य, विद्या और मैत्री है; इससे उत्तम गति प्राप्त होती है। भस्म पर शयन, नियमित स्नान, लिङ्ग-निर्माल्य धारण, जप-गीत-स्तुति और देवभाव में स्थित रहना साधक का आचरण है। स्थान को अपावन न करना, स्त्री-शूद्र से वार्तालाप और शूद्र-अन्न का सेवन त्यागना भी कहा गया है।

• • •

॥ ९४१ ॥ अमृतं ब्राःमण्स्यान्नं क्षत्रियान्नं पयः स्मृतम्।
वैश्यान्नम् अन्नम् इत्य् आहुः शूद्रान्नं रुधिरं स्मृतम्॥

॥ ९४२ ॥ तस्माद् वर्जेत तद् देवि यदीच्छेन् मामकं पदम्।
श्मशानवासी धर्मात्मा यथालब्धेन वर्तते॥

॥ ९४३ ॥ लभेत रुद्रसायुज्यं सदा रुद्रम् अनुस्मरन्।
षण्मासाल् लभते ज्ञानम् अस्मिन् क्षेत्रे विशेषतः॥

॥ ९४४ ॥ नित्यं पूजयते देवं ध्रुवं मोक्षं न संशयः।
रागद्वेषविनिर्मुक्ताः सिद्धायतनपूजकाः॥

॥ ९४५ ॥ तेषां मोक्षो मयाख्यातस् तत्र यैर् मानुषैः कृताः।
द्वाविंशे परिवर्ते तु वाराणस्यां महाव्रते॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ९४१–९४५ — ग्रन्थ में भोजन की शुद्धि के विषय में वर्णानुसार उपमा दी गई है और शिवपद चाहने वाले से शूद्र-अन्न त्यागने को कहा गया है। श्मशान में रहने वाला धर्मात्मा भिक्षा से जीवन चलाकर निरन्तर रुद्र का स्मरण करे तो रुद्रसायुज्य पाता है; इस क्षेत्र में छह महीने में विशेष ज्ञान प्राप्त होता है। नित्य शिवअर्चना मोक्ष देती है; सिद्धायतन के पूजक भी मुक्त होते हैं।

• • •

॥ ९४६ ॥ नाम्ना तु नकुलीशेति तस्मिन् स्थाने स्थितो ह्य् अहम्।
द्रक्ष्यन्ति मां कलौ तस्मिन्न् अवकीर्णं दिवौकसः॥

॥ ९४७ ॥ अत्र स्थानेऽपि देवेशि मम पुत्रा दिवौकसः।
वक्रानिर् मधुपिङ्गश् च श्वेतकेतुस् तथापरः॥

॥ ९४८ ॥ अस्मिन् माहेश्वरं योगं प्राप्य योगगतिं पराम्।
नकुलीशाख्यदेवस्य लिङ्गं पूर्वामुखं स्थितम्॥

॥ ९४९ ॥ चतुर्भिः पुरुषैर् युक्तं तल् लिङ्गं तच् च संस्थितम्।
तद् दृष्ट्वा मानवो देवि रुद्रस्यैव सलोकताम्॥

॥ ९५० ॥ नकुलीशेश्वरं देवं कपिलेश्वरम् एव च।
पञ्चायतनम् एतत् तु यत् तु पूर्वम् उदाहृतम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ९४६–९५० — महाव्रत वाराणसी के स्थान में नकुलीश नाम से शिव स्थित हैं; कलियुग में देवता उन्हें दर्शन करेंगे। उनके दिव्य पुत्र वक्रानिर, मधुपिङ्ग और श्वेतकेतु यहाँ महेश्वर योग से परम गति पाए। नकुलीश-प्रतिष्ठित पूर्वमुख लिङ्ग के दर्शन से रुद्रलोक प्राप्त होता है। नकुलीश्वर, कपिलेश्वर और पहले कहा गया पञ्चायतन इस पुण्य क्षेत्र के अंग हैं।

• • •

॥ ९५१ ॥ रहस्यं परमं वेदं मम व्रतनिषेवणम्।
तेषां न कथनीयोऽहं ये मद्भक्तिविवर्जिताः॥

॥ ९५२ ॥ शक्रः पाशुपते चोक्तं पदे सम्यङ् निषेवितम्।
तत् पदं विन्दते देवि दृष्टैर् एव न संशयः॥

॥ ९५३ ॥ प्रीतिमान् सततं देवि एभिर् दृष्टैस् च जायते।
अविमुक्तं महाक्षेत्रं सिद्धसङ्घनिषेवितम्॥

॥ ९५४ ॥ अत्र पूजयते देवि ध्रुवं मोक्षो न संशयः।
सिद्धिकामास् तथा सिद्धिं यास्यन्ति द्विजसत्तमाः॥

॥ ९५५ ॥ इह दत्तं सदाक्षय्यं भविष्यति महात्मनाम्।
द्विजानां धर्मनित्यानां मम व्रतनिषेविणाम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ९५१–९५५ — शिव का व्रत और यह परम वैदिक रहस्य अभक्तों को नहीं बताना चाहिए। पाशुपत पद का सम्यक् पालन करके तथा दर्शन से भक्त वह पद पाता है। सिद्धसमूहों से सेवित अविमुक्त की अर्चना से निश्चय ही मोक्ष प्राप्त होता है; सिद्धिकामी द्विज सिद्धि पाते हैं। धर्मनिष्ठ ब्राह्मणों और शिवव्रतियों को यहाँ दिया दान सदा अक्षय होता है।

• • •

॥ ९५६ ॥ एकाहम् उपवासं यः करिष्यति यशस्विनि।
फलं वर्षशतस्येह लभते मत्परायणः॥

इति श्रीलिङ्गपुराणे वाराणसीमाहात्म्ये गुह्यायतनवर्णनं

॥ ९५७ ॥ ईश्वर उवाच।
अन्यद् आयतनं वक्ष्ये वाराणस्यां सुरेश्वरि।
यत्र वै देवदेवस्य रुचिरं स्थानम् ईप्सितम्॥

॥ ९५८ ॥ नीयमानं पुरा देवि तल् लिङ्गं शशिमौलिनः।
राक्षसैर् अन्तरिक्षस्थैर् व्रजमानं सुसत्वरम्॥

॥ ९५९ ॥ अस्मिन् देशे यदायातास् तदा देवेन चिन्तितम्।
अविमुक्ते न मोक्षस् तु कथं मे संभविष्यति॥

॥ ९६० ॥ इमम् अर्थं तु देवेशो यावच् चिन्तयते प्रभुः।
तावत् कुक्कुटशब्दस् तु तस्मिन् देशे समुत्थितः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ९५६–९६० — शिवभक्त यदि एक दिन उपवास करे तो उसे यहाँ सौ वर्षों के पुण्य का फल प्राप्त होता है। अब शिव वाराणसी के एक अन्य रमणीय देवायतन की कथा कहते हैं। एक बार चन्द्रमौलि का लिङ्ग राक्षस आकाश में ले जा रहे थे; इस क्षेत्र में पहुँचकर शिव ने सोचा—यदि अविमुक्त में मोक्ष नहीं, तो मेरे लिए मुक्ति कैसे संभव होगी?

• • •

॥ ९६१ ॥ शब्दं श्रुत्वा तु तं देवि राक्षसास् त्रस्तचेतसः।
लिङ्गम् उत्सृज्य भीतास् ते प्रभातसमये गताः॥

॥ ९६२ ॥ गतैस् तु राक्षसैर् देवि लिङ्गं तत्रैव संस्थितम्।
स्थाने तु रुचिरे शुभ्रे देवदेवः स्वयं प्रभुः॥

॥ ९६३ ॥ अविमुक्तस् तत्र मध्ये अविमुक्तं ततः स्मृतम्।
तदाविमुक्ते तु सुरैर् हरस्य
नाम स्मृतं पुण्यतमाक्षराढ्यम्।
मोक्षप्रदं स्थावरजङ्गम्नां
ये प्राणिनः पञ्चतां तत्र याताः॥

॥ ९६४ ॥ कुक्कुटाश् चापि देवेशि तस्मिन् स्थाने स्थिताः सदा।
अद्यापि तत्र दृश्यन्ते पूज्यमानाः शुभार्थिभिः॥

॥ ९६५ ॥ अविमुक्तं सदा लिङ्गं योऽत्र द्रक्ष्यति मानवः।
न तस्य पुनरावित्तिः कल्पकोटिशतैर् अपि॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ९६१–९६५ — तभी मुर्गे की आवाज हुई; भयभीत राक्षस लिङ्ग छोड़कर प्रातः चले गए और लिङ्ग वहीं रह गया। उस शुभ स्थान में देवदेव स्वयं स्थित हुए; नगर के मध्य होने से यह ‘अविमुक्त’ कहलाया। यहाँ देहत्याग करने वाले स्थावर-जङ्गम सभी प्राणियों को मोक्ष प्राप्त होता है। मुर्गे भी वहाँ रहते और पुण्यकामी जनों द्वारा पूजे जाते हैं। लिङ्ग देखने वाले का कल्पों तक पुनर्जन्म नहीं।

• • •

॥ ९६६ ॥ देवस्य दक्षिणे भागे वापी तिष्ठति शोभना।
तस्यास् तथोदकं पीत्वा पुनर्जन्म न विद्यते॥

॥ ९६७ ॥ पीतमात्रेण तेनैव उदकेन यशस्विनि।
त्रीणि लिङ्गानि वर्धन्ते हृदये पुरुषस्य तु॥

॥ ९६८ ॥ एतद् गुह्यं महादेवि न देयं यस्य कस्यचित्।
दण्डपाणिस् तु तत्रस्थो रक्षते तज् जलं सदा॥

॥ ९६९ ॥ पश्चिमं तीरम् आसाद्य देवदेवस्य शासनात्।
पूर्वेण तारको देवो जलं रक्षति सर्वदा॥

॥ ९७० ॥ नन्दीशश्चोत्तरेणैव महाकालस् तु दक्षिणे।
रक्षते तज् जलं नित्यं मद्भक्तानां तु मोहनम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ९६६–९७० — अविमुक्तेश्वर के दक्षिण में सुशोभित वापी का जल पीने से पुनर्जन्म नहीं होता और मानव के हृदय में तीन लिङ्गों की वृद्धि कही गई है। भगवान् इसे परम गोपनीय कहते हैं। उनकी आज्ञा से पश्चिमी तट पर दण्डपाणि, पूर्व में तारकदेव, उत्तर में नन्दीश और दक्षिण में महाकाल उस जल की नित्य रक्षा करते हैं।

• • •

॥ ९७१ ॥ विष्णुर् उवाच।
ममापि सा परा देवि तनुर् आपोमयी शुभा।
अप्राप्या दुर्लभा देवि मानवैर् अकृतात्मभिः॥

॥ ९७२ ॥ यैस्तु तत्र जलं पीतं कृतार्थास् ते तु मानवाः।
तेषां तु तारकं ज्ञानम् उत्पत्स्यति न संशयः॥

॥ ९७३ ॥ वापीजले नरः स्नात्वा दृष्ट्वा वै दण्डनामकम्।
अविमुक्तं ततो दृष्ट्वा कैवल्यं लभते क्षणात्॥

॥ ९७४ ॥ अविमुक्तेश्वरं नाम तच् छ्मशानं विमुक्तये।
जैगीषव्येण मुनिना यत्र रुद्रोऽभिराधितः॥

॥ ९७५ ॥ यत्र संध्याम् उपासित्वा ब्राह्मणः सकृद् एव तु।
संध्याम् उपास्तवान् अस्माच् च षड्वर्षसमाः समाः [पाठ संदिग्ध] ॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ९७१–९७५ — विष्णु कहते हैं—हे देवि, वह जल मेरा दिव्य जलमय रूप है, आत्मसंयमहीन मानवों के लिए दुर्लभ। जो उसे पीते हैं वे कृतार्थ होकर तारकज्ञान पाते हैं। वापी में स्नान, दण्डपाणि-दर्शन और अविमुक्त-दर्शन से शीघ्र कैवल्य प्राप्त होता है। यह अविमुक्तेश्वर मोक्षदायी श्मशान है, जहाँ जैगीषव्य मुनि ने रुद्र की आराधना की; संध्योपासना के पुण्य का भी यहाँ वर्णन है।

• • •

॥ ९७६ ॥ पुरीं वाराणसीं तां तु श्मशानं चाविमुक्तकम्।
अविमुक्तेश्वरं तं च दृष्ट्वा गणपतिर् भवेत्॥

॥ ९७७ ॥ देवदेव उवाच।
जरामरणसंत्यक्तः सर्वशोकविवर्जितः।
भविष्यति गणाध्यक्षो वरदः सर्वपूजितः॥

॥ ९७८ ॥ अजेयश् चापि सर्वेषां योगैश्वर्यसमन्वितः।
अन्नदश् चापि लोकेभ्यः क्षेत्रपालो भविष्यति॥

॥ ९७९ ॥ महाबलो महासत्त्वो ब्रह्मणो मम च प्रियः।
अक्षश् च दण्डपाणिश् च महायोगी तथैव च॥

॥ ९८० ॥ उद्भ्रमः संभ्रमश् चैव गणौ ते परिचारकौ।
तवाज्ञया करिष्येते लोकस्योद्भ्रमसंभ्रमौ॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ९७६–९८० — वाराणसीपुरी, अविमुक्त श्मशान और अविमुक्तेश्वर के दर्शन से गाणपत्य की प्राप्ति कही गई है। देवदेव ने वर प्रदान किया कि दण्डपाणि जरा, मरण और शोक से रहित, सर्वपूजित, अजेय, योगैश्वर्यसम्पन्न, अन्नदाता तथा क्षेत्रपाल होंगे। उद्भ्रम और सम्भ्रम नामक दो गण उनके परिचारक होकर उनकी आज्ञा से लोक में उद्भ्रम और सम्भ्रम उत्पन्न करेंगे।

• • •

॥ ९८१ ॥ देवब्राह्मणविद्विष्टा देवभक्तिविदण्डकाः।
ब्रह्मघ्नाश् च कृतघ्नाश् च तथा नैकृतिकाश् च ये॥

॥ ९८२ ॥ लोकद्विष्टा गुरुद्विष्टा तीर्थायतनदूषकाः।
सर्वपापरताश् चैव ये चान्ये कुत्सिता भुवि॥

॥ ९८३ ॥ तेषां नास्तीति वासो वै स्थितो वै दण्डनायकः।
रक्षणार्थं नियुक्तं वै दण्डनयकम् उत्तमम्॥

॥ ९८४ ॥ पूजयित्वा यथाशक्ति गन्धपुष्पादिधूपकैः।
नमस्कारं तु तं कृत्वा नायकस्य तु मन्त्रवित्॥

॥ ९८५ ॥ सर्ववर्णावृतक्षेत्रे नानाविधसरीसृपे।
ईश्वरानुगृहीता हि गतिं गाणेश्वरीं गताः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ९८१–९८५ — देव, ब्राह्मण और गुरु से द्वेष करने वाले, भक्तिभङ्गी, ब्रह्महत्यारे, कृतघ्न, पाखण्डी, तीर्थदूषक और अन्य पापी लोगों को दण्डपाणि क्षेत्र में रहने नहीं देता; उसकी रक्षा के लिए उसे नियुक्त किया गया है। सुगन्ध, पुष्प और धूप से उसकी अर्चना तथा मन्त्रपूर्वक नमस्कार करना चाहिए। अनेक वर्णों, जीवों और सरीसृपों से युक्त क्षेत्र में भी ईश्वरकृपा से प्राणी गणेशीय गति पाते हैं।

• • •

॥ ९८६ ॥ अविमुक्तस्य चाग्रे तु लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्।
प्रीतिकेश्वरनामानं प्रीतिं यच्छति शाश्वतीम्॥

॥ ९८७ ॥ अविमुक्तोत्तरेणैव लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्।
अविमुक्तं च तं देवि नाम्ना वै मोक्षकेश्वरम्॥

॥ ९८८ ॥ तेन दृष्टेन देवेशि ज्ञानवान् जायते नरः।
तस्य चोत्तरतो देवि लिङ्गं चैव चतुर्मुखम्॥

॥ ९८९ ॥ वरुणेश्वरनामानं पापानां भयमोचनम्।
पूर्वेण तस्य संलग्नं मुखलिङ्गं च तिष्ठति॥

॥ ९९० ॥ सुवर्णाक्षेश्वरं नाम यज्ञानां फलदायकम्।
तस्य चैवोत्तरे गौरी स्वयं तिष्ठति पुण्यदा॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ९८६–९९० — अविमुक्त के आगे पश्चिममुख प्रीतिकेश्वर हैं, जो शाश्वत प्रसन्नता देते हैं। उत्तर में पश्चिममुख मोक्षकेश्वर हैं; दर्शन से ज्ञानवान् बनते हैं। उनके उत्तर में चतुर्मुख वरुणेश्वर पापभय मिटाते हैं; पूर्व में सुवर्णाक्षेश्वर यज्ञों का फल देते हैं। उनके उत्तर में पुण्यदायिनी गौरी विराजती हैं।

• • •

॥ ९९१ ॥ तस्यास् तु दर्शनाद् देव्याः सौभाग्यं जायते परम्।
दक्षिणे तस्य देवस्य निकुम्भो नाव वै गणः॥

॥ ९९२ ॥ तं दृष्ट्वा मानुषो देवि क्षेत्रवासं तु विन्दति।
विनायकश् च तत्रैव पश्चिमेन यशस्विनि॥

॥ ९९३ ॥ तस्य दर्शनमात्रेण विघ्नैर् नैवाभिभूयते।
निकुम्भस्य तु पूर्वेण लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्॥

॥ ९९४ ॥ मुखलिङ्गं तु तं देवि विजयाख्यं स्वयं प्रिये।
दक्षिणेन तु तत्रैव शुक्रेश्वरम् इति स्मृतम्॥

॥ ९९५ ॥ मुखलिङ्गं तु तं भद्रे शुक्रेण स्थापितं पुरा।
पूर्वामुखं तु तं भद्रे शिवशोकप्रदायकम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ९९१–९९५ — गौरी के दर्शन से श्रेष्ठ सौभाग्य प्राप्त होता है। दक्षिण में गण निकुम्भ हैं; दर्शन से क्षेत्र में निवास का अधिकार प्राप्त होता है। पश्चिम में विनायक विघ्न दूर करते हैं। निकुम्भ के पूर्व में विजय नामक पश्चिममुख लिङ्ग और दक्षिण में शुक्रेश्वर हैं, जिन्हें शुक्र ने स्थापित किया। उनके दर्शन का फल पाठ में विशेष रूप से कहा गया है।

• • •

॥ ९९६ ॥ तस्यैव चोत्तरे देवि मुखलिङ्गं च तिष्ठति।
पश्चान्मुखं तु तं देवि देवयान्या तु स्थापितम्॥

॥ ९९७ ॥ तस्यैव चाग्रतो भद्रे लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्।
कचेन स्थापितं भद्रे देवाचार्यस्य सूनुना॥

॥ ९९८ ॥ तस्यैव च समीपे तु कूपस् तिष्ठति सुव्रते।
तस्योपस्पर्शनाद् देवि सर्वमेधफलं लभेत्॥

॥ ९९९ ॥ तस्यैव पश्चिमे भागे देवो देवी व तिष्ठतः।
भक्तिदौ तौ तु सर्वेषां येऽपि दुष्कृतिनो नराः॥

॥ १००० ॥ शुक्रेश्वरस्य पूर्वेण लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्।
अनर्केश्वरनामानं मोक्षदं सर्वदेहिनाम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ९९६–१००० — शुक्रेश्वर के उत्तर में देवयानी द्वारा स्थापित पश्चिममुख लिङ्ग है; आगे देवाचार्य के पुत्र कच ने एक और लिङ्ग प्रतिष्ठित किया। समीप के कूप का जल स्पर्श करने से सर्वमेध यज्ञ का फल प्राप्त होता है। पश्चिम में देव और देवी भक्तिभाव प्रदान करते हैं—दुष्कर्मियों को भी। शुक्रेश्वर के पूर्व में पश्चिममुख अनर्केश्वर सभी प्राणियों को मोक्ष देते हैं।

• • •

॥ १००१ ॥ तस्यैव पूर्वतो भागे गणैस् तु परिवारितम्।
गणेश्वरम् इति ख्यातं सर्वहर्षप्रदायकम्॥

इति श्रीलिङ्गपुराणे वाराणसीमाहत्म्ये गुह्यायतनवर्णनं नाम

॥ १००२ ॥ ईश्वर उवाच।
अन्यद् आयतनं वक्ष्ये वाराणस्यां सुरेश्वरि।
रामेण स्थापितं लिङ्गं लङ्कायाश् चागतेन हि॥

॥ १००३ ॥ तस्य दक्षिणपार्श्वे तु लिङ्गं पूर्वामुखं स्थितम्।
त्रिपुरान्तकरं नाम सर्वपापप्रणाशनम्॥

॥ १००४ ॥ तस्यैव दक्षिणे लिङ्गं दत्तात्रेयप्रतिष्ठितम्।
ज्ञानं चोत्पद्यते देवि तस्य लिङ्गस्य दर्शनात्॥

॥ १००५ ॥ तस्य पश्चिमदिग्भागे हरिकेशेश्वरं शुभम्।
तत्रैवाराधितो देवि हरिकेशेन सुव्रते॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १००१–१००५ — अनर्केश्वर के पूर्व में गणों से घिरे गणेश्वर हैं, जो सबको हर्ष देते हैं। शिव वाराणसी के एक अन्य देवायतन का वर्णन करते हैं—लंका से लौटते हुए राम ने वहाँ लिङ्ग स्थापित किया। दक्षिण में पूर्वमुख त्रिपुरान्तक सभी पाप नष्ट करते हैं; उनके दक्षिण में दत्तात्रेय-प्रतिष्ठित लिङ्ग के दर्शन से ज्ञान प्राप्त होता है। पश्चिम में हरिकेश द्वारा पूजित हरिकेशेश्वर स्थित हैं।

• • •

॥ १००६ ॥ हरिकेशेश्वरं देवं सर्वकिल्बिषनाशनम्।
तस्य पश्चिमदिग्भागे गोकर्णं नाम विश्रुतम्॥

तत्र स्नातो वरारोहे राजते देवि चन्द्रवत्।

॥ १००७ ॥ पश्चिमाभिमुखं लिङ्गं काशिपुर्यां च सुव्रते॥

॥ १००८ ॥ उत्तरं सर्वसिद्धानाम् अनन्तफलदायकम्।
देवदेवस्य चैवाग्रे तडागं देवविश्रुतम्॥

तत्र स्नातो वरारोहे राजते देवि चन्द्रवत्।

॥ १००९ ॥ तस्यैव पश्चिमे तीरे लिङ्गं पूर्वामुखं स्थितम्॥

॥ १०१० ॥ देवेन स्थापितं भद्रे मम भक्तिपरेण वै।
तस्यैव वाग्रतो देवि कुण्डं तिष्ठति भामिनि॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १००६–१०१० — हरिकेशेश्वर पाप नष्ट करते हैं; पश्चिम में काशी का प्रसिद्ध गोकर्णलिङ्ग है, जो सिद्धों को अनन्त फल देता है। देवदेव के सामने प्रसिद्ध सरोवर है; उसके पश्चिम तट पर भक्तिपूर्वक स्थापित पूर्वमुख लिङ्ग और सामने कुण्ड है। वहाँ स्नान करने वाला देवलोक पाता है।

• • •

॥ १०११ ॥ तस्मिन् स्नातो वरारोहे देवलोकम् अवाप्नुयात्।
देवेश्वरस्योत्तरेण पिशाचैः स्थापितं पुरा॥

॥ १०१२ ॥ पिशाचेश्वरनामानं मोक्षदं सर्वदेहिनाम्।
ध्रुवेशस्याग्रतो देवि मुखलिङ्गं च तिष्ठति॥

॥ १०१३ ॥ पश्चान्मुखं तु तल् लिङ्गं तीरे कुण्डस्य भामिनि।
वैद्यनाथं तु तं विद्यात् सर्वसौख्यप्रदायकम्॥

॥ १०१४ ॥ तस्यैव नैरृते भागे मनुना स्थापितं पुरा।
पूर्वामुखं तु तल् लिङ्गं तस्य कुण्डस्य दक्षिणे॥

॥ १०१५ ॥ तेन दृष्टेन सुश्रोणि सर्वपापक्षयो भवेत्।
वैद्यनाथस्य पूर्वेण लिङ्गं पूर्वामुखं स्थितम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १०११–१०१५ — देवेश्वर के उत्तर में पिशाचों द्वारा स्थापित पिशाचेश्वर हैं, जो सभी प्राणियों को मोक्ष देते हैं। ध्रुवेश के सामने कुण्ड-तट पर पश्चिममुख वैद्यनाथ हैं, जो सभी सुख देते हैं। नैऋत्य भाग में मनु द्वारा स्थापित पूर्वमुख लिङ्ग के दर्शन से पाप नष्ट होते हैं। वैद्यनाथ के पूर्व में देवताओं को वर देने वाले मुचुकुन्देश्वर स्थित हैं।

• • •

॥ १०१६ ॥ मुचुकुन्देश्वरं नाम देवानां तु वरप्रदम्।
प्रियव्रतस्य तद् देवि सर्वयज्ञफलप्रदम्॥

॥ १०१७ ॥ तस्यैव दक्षिणे देवि लिङ्गं पूर्वामुखं स्थितम्।
सर्वपापप्रशमनं गौतमेशं च नामतः॥

॥ १०१८ ॥ तेन दृष्टेन देवेशि सामवेदफलं लभेत्।
तस्यैव दक्षिणे देवि विभाण्डेश्वरसंज्ञितम्॥

॥ १०१९ ॥ ऋष्यशृङ्गेश्वरं नाम तस्य दक्षिणतः स्थितम्।
तस्यैव पूर्वतो देवि ब्रह्मेश्वरम् इति स्मृतम्॥

॥ १०२० ॥ ब्रह्मेश्वराच् च कोणेन पिशाचेश्वरसंज्ञितम्।
पश्चिमाभिमुखं देवि पर्जन्येश्वरनामतः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १०१६–१०२० — प्रियव्रत का लिङ्ग सभी यज्ञों का फल देता है। दक्षिण में पूर्वमुख गौतमेश्वर पाप शान्त करते और सामवेद के फल देते हैं; उनके दक्षिण में विभाण्डेश्वर, ऋष्यशृङ्गेश्वर तथा पूर्व में ब्रह्मेश्वर हैं। ब्रह्मेश्वर के कोण में पश्चिममुख पिशाचेश्वर और पर्जन्येश्वर स्थित हैं।

• • •

॥ १०२१ ॥ पर्जन्येश्वरनामानं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्।
पर्जन्येश्वरपूर्वेण नाम्ना तु नहुषेश्वरम्॥

॥ १०२२ ॥ नहुषेश्वरपूर्वेण देवदेवी च तिष्थति।
विशालाक्षीति विख्याता भक्तानां तु फलप्रदा॥

॥ १०२३ ॥ तस्यैव दक्षिणे भागे जरासन्धेश्वरं स्थितम्।
चतुर्मुखं तु तल् लिङ्गं दृष्ट्वा देवि फलप्रदम्॥

॥ १०२४ ॥ तस्यैव दक्षिणे देवि भोगदा सर्वदेहिनाम्।
भोगा ललितका देवि सर्वसिद्धिप्रदायिका॥

॥ १०२५ ॥ जरासन्धेश्वरस्याग्रे लिङ्गं पूर्वामुखं स्थितम्।
हिरण्याक्षेश्वरं नाम हिरण्यफलदायकम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १०२१–१०२५ — पर्जन्येश्वर भोग और मुक्ति दोनों का फल देते हैं; उनके पूर्व में नहुषेश्वर और आगे विशालाक्षी देवी भक्तों को वर देती हैं। दक्षिण में चतुर्मुख जरासन्धेश्वर फल प्रदान करते हैं। उनके दक्षिण में भोगदा और सर्वसिद्धिप्रदायिनी ललितका देवी स्थित हैं।

• • •

॥ १०२६ ॥ तस्यैव दक्षिणे लिङ्गं ययातीश्वरनामतः।
पूर्वामुखं तु तल् लिङ्गं सर्वकामफलप्रदम्॥

॥ १०२७ ॥ तस्यैव पश्चिमे भागे ब्रह्मेशस्य समीपतः।
पश्चान्मुखं तु तल् लिङ्गं दृष्ट्वा वेदफलं लभेत्॥

॥ १०२८ ॥ अगस्त्यस्य समीपे तु मुखलिङ्गं तु तिष्ठति।
विश्वावसुस् तु गन्धर्वो लिङ्गं स्थापितवान् पुरा॥

॥ १०२९ ॥ अगस्त्येश्वरपूर्वेण मुण्डेशो नाम नामतः।
पश्चान्मुखं तु तल् लिङ्गं वीरसिद्धिप्रदं नृणाम्॥

॥ १०३० ॥ तस्यैव दक्षिणे देवि विधिस् तिष्ठति पार्वति।
विधिना स्थापितं लिङ्गं पश्चिमाभिमुखं स्थितम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १०२६–१०३० — जरासन्धेश्वर के सामने पूर्वमुख हिरण्याक्षेश्वर स्वर्णफल देते हैं; दक्षिण में ययाति द्वारा स्थापित ययातीश्वर सभी कामनाएँ पूर्ण करते हैं। पश्चिम में ब्रह्मेश के समीप लिङ्ग-दर्शन से वेदों का फल प्राप्त होता है। अगस्त्य के पास गन्धर्वराज विश्वावसु ने मुखलिङ्ग स्थापित किया; आगे वीरसिद्धि देने वाले पश्चिममुख मुण्डेश हैं। दक्षिण में विधि द्वारा स्थापित पश्चिममुख विधीश्वर हैं।

• • •

॥ १०३१ ॥ विधीश्वराद् दक्षिणेन तीर्थं सर्वत्र विश्रुतम्।
दशाश्वमेधिकं नाम लिङ्गं तत्र स्वयं स्थितम्॥

॥ १०३२ ॥ तं दृष्ट्वा मानवो देवि अश्वमेधफलं लभेत्।
दशाश्वमेधाच् चोत्तरतो मातरस् तत्र संस्थिताः॥

॥ १०३३ ॥ तासां मुखे तु तत् कुण्डं तिष्ठते वरवर्णिनि।
तत्र स्थानं नरः कुर्यान् नारी वा पुरुषोऽपि वा॥

॥ १०३४ ॥ ईप्सितं फलम् आप्नोति मातॄणां च प्रसादतः।
अगस्त्येशाद् दक्षिणतो लिङ्गं पूर्वामुखं स्थितम्॥

॥ १०३५ ॥ पुलस्त्येश्वरनामानं सर्वारोग्यविवर्धनम्।
तस्य दक्षिणदिग्भागे लिङ्गम् अन्यच् च तिष्ठति॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १०३१–१०३५ — विधीश्वर के दक्षिण में प्रसिद्ध दशाश्वमेधिक तीर्थ और स्वयंस्थित लिङ्ग है; दर्शन से अश्वमेध का फल प्राप्त होता है। उसके उत्तर मातृगण और उनके मुख के पास कुण्ड है; वहाँ स्थान बनाने वाले स्त्री या पुरुष को माताओं की कृपा से इच्छित फल प्राप्त होता है। अगस्त्येश्वर के दक्षिण में पूर्वमुख पुलस्त्येश्वर आरोग्य बढ़ाते हैं।

• • •

॥ १०३६ ॥ पुष्पदन्तेश्वरं नाम सर्वसिद्धिप्रदायकम्।
तस्यैवाग्रे तु कोणे तु लिङ्गानि सुमहान्ति च॥

॥ १०३७ ॥ देवर्षिगणपुष्टानि सर्वसिद्धिकराणि च।
तस्यैव पूर्वदिग्भागे महदाश्चर्यदायकम्॥

॥ १०३८ ॥ पञ्चोपचारपूजायां स्व्प्नसिद्धिं करिष्यति।
लिङ्गं सिद्धेश्वरं नाम पूर्वाभिमुखसंस्थितम्॥

इति श्रीलिङ्गपुराणे वाराणसीमाहात्म्ये गुह्यायतनवर्णणं नाम

॥ १०३९ ॥ ईश्वर उवाच।
अन्यच् चैव प्रवक्ष्यामि हरिश्चन्द्रेश्वरं शुभम्।
यत्र सिद्धो महात्मा वै हरिश्चन्दो महाबलः॥

॥ १०४० ॥ तं दृष्ट्वा मानवो देवि रुद्रस्य पदम् आप्नुयात्।
पूर्वामुखं तु तल् लिङ्गं स्वर्गलोकप्रदायकम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १०३६–१०४० — पुलस्त्येश्वर के दक्षिण में पुष्पदन्तेश्वर सभी सिद्धियाँ देते हैं; पास के देवर्षियों से पूजित अन्य लिङ्ग भी सिद्धिदायक हैं। पूर्व में पूर्वमुख सिद्धेश्वर हैं; पाँच प्रकार की अर्चना से वे स्वप्न में सिद्धि देते हैं। अब शिव हरिश्चन्द्रेश्वर का वर्णन करते हैं, जहाँ महाबली राजा हरिश्चन्द्र ने सिद्धि पाई; दर्शन से रुद्रपद प्राप्त होता है।

• • •

॥ १०४१ ॥ हरिश्चन्द्रेश्वराद् देवि अन्यल् लिङ्गं तु पश्चिमे।
पूर्वामुखं तु तं देवि नाम्ना वै नैरृतेश्वरम्॥

॥ १०४२ ॥ तस्य संदर्शनाद् देवि कैवल्यं ज्ञानम् आप्नुयात्।
तस्यैव दक्षिणे लिङ्गं पूर्वामुखम् अवस्थितम्॥

॥ १०४३ ॥ नाम्ना ह्य् आङ्गिरसेशं तद् वैराग्यसुखदायकम्।
तस्यैव दक्षिणे देवि क्षेमेश्वरम् अनुत्तमम्॥

॥ १०४४ ॥ [तस्य दक्षिणदिग्भागे केदारं नाम विश्रुतम्।
तं दृष्ट्वा मनुजो देवि रुद्रस्यानुचरो भवेत्॥

॥ १०४५ ॥ केदाराद् दक्षिणे चैव लिङ्गं पूर्वामुखं स्थितम्।
नीलकण्ठेति नामानं सुरलोकप्रदायकम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १०४१–१०४५ — हरिश्चन्द्रेश्वर के पश्चिम में पूर्वमुख नैर्ऋतेश्वर हैं; दर्शन से कैवल्यज्ञान प्राप्त होता है। दक्षिण में आङ्गिरसेश्वर वैराग्य-सुख देते हैं; आगे क्षेमेश्वर और प्रसिद्ध केदार हैं। केदारदर्शन से शिवगणत्व, तथा दक्षिण के पूर्वमुख नीलकण्ठ के दर्शन से सुरलोक प्राप्त होता है।

• • •

॥ १०४६ ॥ तस्यैव वायवे कोणे अम्बरीशेश्वरं शुभम्। ]
तस्य दक्षिणदिग्भागे लिङ्गं वै दक्षिणामुखम्॥

॥ १०४७ ॥ नाम्ना कालञ्जरं देवं सर्वपातकनाशनम्।
तस्यैव दक्षिणे भागे लोकार्को नाम वै रविः॥

॥ १०४८ ॥ तस्य दर्शनमात्रेण सूर्यलोकम् अवाप्नुयात्।
लोलार्कात् पश्चिमे भागे दुर्गादेवी च तिष्ठति॥

॥ १०४९ ॥ मानवानां हितार्थाय कूटे क्षेत्रस्य दक्षिणे।
दुर्गायाः पश्चिमे देवि लिङ्गं पूर्वामुखं स्थितम्॥

॥ १०५० ॥ असितेन च तद् देवि भक्त्या वै संप्रतिष्ठितम्।
शुष्कनद्यास् तु नाम्ना वै शुष्केश्वरम् इति स्मृतम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १०४६–१०५० — वायव्य में शुभ अम्बरीशेश्वर हैं। दक्षिणामुख कालञ्जरदेव सभी पाप नष्ट करते हैं; दक्षिण में लोकसूर्य लोलार्क के दर्शन से सूर्यलोक प्राप्त होता है। लोलार्क के पश्चिम में दुर्गादेवी मानवहित के लिए विराजती हैं; उनके पश्चिम में असित मुनि द्वारा भक्तिपूर्वक स्थापित पूर्वमुख शुष्केश्वर है, जिसका नाम शुष्कनदी से जुड़ा है।

• • •

॥ १०५१ ॥ शुष्केश्वरात् पश्चिमेन नाम्ना तु जनकेश्वरम्।
जनकेन महाभागे भक्त्या चापि प्रतिष्ठितम्॥

॥ १०५२ ॥ पश्चान्मुखं तु तल् लिङ्गं दर्शनाद् अव्यथः शुभे।
तस्यैव चोत्तरे भागे नातिदूरे यशस्विनि॥

॥ १०५३ ॥ शङ्कुकर्णेश्वरं नाम लिङ्गं तत्रैव तिष्थति।
तस्य दर्शनमात्रेण व्रतसिद्धिर् भवेन् नृणाम्॥

॥ १०५४ ॥ शुष्केश्वराच् चोत्तरेण लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम्।
सिद्धेश्वरेति नामानं कुण्डस्यैव तटस्थितम्॥

तत्र कुण्डे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा सिद्धेश्वरं तु वै।

॥ १०५५ ॥ सर्वासाम् एव सिद्धीनां पारं गच्छति मानवः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १०५१–१०५५ — शुष्केश्वर के पश्चिम में राजा जनक द्वारा भक्तिपूर्वक स्थापित पश्चिममुख जनकेश्वर हैं; दर्शन से भय और क्लेश मिटते हैं। उत्तर में शङ्कुकर्णेश्वर के दर्शन से व्रत सिद्ध होता है। शुष्केश्वर के उत्तर में कुण्ड-तटस्थ पश्चिममुख सिद्धेश्वर हैं; इनके दर्शन से मानव सभी सिद्धियों को प्राप्त करता है।

• • •

॥ १०५६ ॥ वायव्ये तु दिशाभागे शङ्कुकर्णेश्वरस्य तु।
माण्डव्येशम् इति ख्यातं सुरसिद्धैस् तु वन्दितम्॥

॥ १०५७ ॥ तस्य चैव समीपे तु स्वयं देवश् च तिष्ठति।
गणैः परिवृतो देवि देव्या सह महाप्रभुः॥

॥ १०५८ ॥ द्वारे स्वे तिष्ठते देवि स्वयं क्षेत्रं च रक्षति।
देवस्य चोत्तरे भागे नातिदूरे व्यवस्थितम्॥

॥ १०५९ ॥ मुखलिङ्गं तु तत्रैव लिङ्गं पूर्वामुखं शुभे।
तस्यैव चोत्तरे पार्श्वे छागलेश्वरसंज्ञितम्॥

॥ १०६० ॥ पश्चान्मुखं तु तल् लिङ्गं सर्वसिद्धिप्रदायकम्।
अन्यद् आयतनं देवि पश्चिमेन यशस्विनि॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १०५६–१०६० — शङ्कुकर्णेश्वर के वायव्य भाग में देव-सिद्धों से वन्दित माण्डव्येश्वर हैं। वहाँ देवी सहित शिव गणों से घिरे स्वयं उपस्थित होकर क्षेत्र की रक्षा करते हैं। उत्तर में पूर्वमुख शुभ लिङ्ग और उसके उत्तर में सभी सिद्धियाँ देने वाले पश्चिममुख छागलेश्वर हैं। पश्चिम में कपर्दीश्वर का श्रेष्ठ देवायतन स्थित है।

• • •

॥ १०६१ ॥ कपर्दीश्वरनामानम् उत्तमं सर्वदायकम्।
तस्य पूर्वेण सुश्रोणि लिङ्गं पूर्वामुखं स्थितम्॥

॥ १०६२ ॥ हरितेश्वरनामानं सर्वपापक्षयंकरम्।
कात्यायनेश्वरं नाम तस्य दक्षिणतः स्थितम्॥

॥ १०६३ ॥ तेन दृष्टेन मनुजः सर्वयज्जफलं लभेत्।
अन्यत् तस्यैव पार्श्वे तु अङ्गारेश्वरसंज्ञितम्॥

॥ १०६४ ॥ तडागं चापि तत्रस्थम् अङ्गारेश्वरसंज्ञितम्।
तस्य दक्षिणदिग्भागे नातिदूरे व्यवस्थितम्॥

॥ १०६५ ॥ मुकुरेश्वरनामानं सर्वयात्राफलप्रदम्।
पाश्चिमाभिमुखं लिङ्गं कुण्डस्य पुरतः स्थितम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १०६१–१०६५ — कपर्दीश्वर के पूर्व में हरितेश्वर सभी पाप नष्ट करते हैं। दक्षिण के कात्यायनेश्वर-दर्शन से सभी यज्ञों का फल प्राप्त होता है; पास में अङ्गारेश्वर और उसी नाम का सरोवर है। दक्षिण में मुकुरेश्वर नाम का पश्चिममुख लिङ्ग सभी तीर्थयात्राओं का पुण्यफल देता है।

• • •

॥ १०६६ ॥ तस्य कुण्डस्य पार्श्वे तु छागलेश्वरसंज्ञितम्।
तस्य दर्शनमात्रेण योगैश्वर्यं प्रवर्तते॥

॥ १०६७ ॥ अन्यानि सन्ति लिङ्गानि शतशोऽथ सहस्रशः।
न मया तानि चोक्तानि बहुत्वान् नामधेयतः॥

॥ १०६८ ॥ सप्तकोट्यस् तु लिङ्गानि अस्मिन् स्थाने स्थिता भुवि॥

॥ १०६९ ॥ तेषां दर्शनमात्रेण ज्ञानं चोत्पद्यते क्षणात्।
उद्देशमात्रं कथितं मया तुभ्यं वरानने॥

॥ १०७० ॥ न शक्यं विस्तराद् वक्तुं वर्षक्ōटिशतैर् अपि।
एतानि सिद्धलिङ्गानि कूपाः पुण्या ह्रदास् तथा॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १०६६–१०७० — कुण्ड के पास छागलेश्वर-दर्शन से योगैश्वर्य प्राप्त होता है। वहाँ सैकड़ों और हजारों अन्य लिङ्ग हैं, जिनके नाम शिव ने बहुतायत के कारण नहीं गिनाए; उस स्थान में सात करोड़ लिङ्ग स्थित हैं। उनके दर्शन से तत्काल ज्ञान उत्पन्न होता है। यह केवल संक्षिप्त निर्देश है—सिद्धलिङ्ग, कूप, ह्रद, वापी, नदी और कुण्ड का पूरा विस्तार वर्षों में भी नहीं कहा जा सकता।

• • •

॥ १०७१ ॥ वाप्यो नद्योऽथ कुण्डानि मया ते परिकीर्तिताः।
एतेषु चैव यः स्नानं करिष्यति समाहितः॥

॥ १०७२ ॥ लिङ्गानि स्पर्शयित्वा च संसारे न विशेत् पुनः।
पृथिव्यां यानि तीर्थानि अन्तरिक्षचराणि॥

॥ १०७३ ॥ तेषां मध्ये तु ये श्रेष्ठा मया ते कथिता शुभे।
तीर्थयात्रा वरारोहे कथिता पापनाशिनी॥

॥ १०७४ ॥ येन चैषा कृता देवि सोऽवश्यं मुक्तिभाग् भवेत्।

इति श्रीलिङ्गपुराणे वाराणसीमाहात्म्ये गुह्यायतनवर्णनं नाम

॥ १०७५ ॥ ईश्वर उवाच।
अन्यच् चैव प्रवक्ष्यामि महाभाग्यं वरानने।
चतुर्दशायतनं कृत्वा अष्टायतनम् एव च॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १०७१–१०७५ — इन सभी तीर्थों में एकाग्रचित्त स्नान और लिङ्ग-स्पर्श करने वाला संसार में पुनर्जन्म नहीं लेता। पृथ्वी और अन्तरिक्ष के श्रेष्ठ तीर्थों में से शिव ने ये चुने और पापहारी तीर्थयात्रा का विधान बताया; इसे पूरा करने वाला मुक्ति का अधिकारी होता है। अब चौदह, आठ और पाँच देवायतनों की यात्रा-विधि कही जाती है।

• • •

॥ १०७६ ॥ पञ्चायतनम् एवं तु ललिता च विनायकः।
नवदुर्गास् तथा प्रोक्ता एतत् कृत्यं वरानने॥

॥ १०७७ ॥ रहस्यम् एतत् कथितं न देयं यस्य कस्यचित्।
शैलेशं प्रथमं दृष्ट्वा स्नात्वा वै वरणां नदीम्॥

॥ १०७८ ॥ स्नानं तु सङ्गमे कृत्वा दृष्ट्वा वै संगमेश्वरम्।
स्वर्लीने तु कृतस्नानो दृष्ट्वा स्वर्लीनम् ईश्वरम्॥

॥ १०७९ ॥ मन्दाकिन्यां नरः स्नात्वा दृष्ट्वा वै मध्यमेश्वरम्।
हिरण्यगर्भे स्नातस् तु दृष्ट्वा चैव तु ईश्वरम्॥

॥ १०८० ॥ मणिकर्ण्यां नरः स्नात्वा दृष्ट्वा चैशानम् ईश्वरम्।
तस्मिन् कूप उपस्पृश्य दृष्ट्वा गोप्रेक्षम् ईश्वरम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १०७६–१०८० — चौदहायतन, अष्टायतन, पञ्चायतन, ललिता, विनायक और नवदुर्गा—इनकी यात्रा का यह गुप्त विधान है। पहले शैलेश का दर्शन, वरुणा में स्नान, संगम में स्नान तथा संगमेश्वर-दर्शन करें; फिर स्वर्लीन में स्नान-दर्शन, मन्दाकिनी में स्नान और मध्यमेश्वर का दर्शन करें। आगे हिरण्यगर्भ, मणिकर्णिका-स्नान, ईशान-दर्शन, कूप-स्पर्श और गोप्रेक्षेश्वर-दर्शन करें।

• • •

॥ १०८१ ॥ कपिलायां ह्रदे स्नात्वा दृष्ट्वा वै वृषभधवजम्।
उपशान्तस्य देवस्य दक्षिणे कूपम् उत्तमम्॥

॥ १०८२ ॥ तस्मिन् कूपे उपस्पृश्य दृष्ट्वोपशान्तम् ईश्वरम्।
पञ्चचूडाह्रदे स्नात्वा ज्येष्ठस्थानं ततोऽर्चयेत्॥

॥ १०८३ ॥ चतुःसमुद्रकूपे तु स्नात्वा देवं ततोऽर्चयेत्।
देवस्याग्रे तु कूपस्य तत्रोपस्पर्शने कृते॥

॥ १०८४ ॥ ततोऽर्चयेत देवेशं शुद्धेश्वरम् अतः परम्।
दण्डखाते नरः स्नात्वा व्यादेशं तु ततोऽर्चयेत्॥

॥ १०८५ ॥ शौनकेश्वरकुण्डे तु स्नानं कृत्वा ततोऽर्चयेत्।
जम्बुकेश्वरनामानं दृष्ट्वा चैव यशस्विनि॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १०८१–१०८५ — कपिलाह्रद में स्नान करके वृषभध्वज का दर्शन करें; उपशान्तेश्वर के दक्षिणी कूप का जल छूकर उपशान्तेश्वर की अर्चना करें। पञ्चचूडा ह्रद में स्नान कर ज्येष्ठस्थान की आराधना करें; चतुःसमुद्र-कूप में स्नान, देवदर्शन और कूप-स्पर्श करें। फिर शुद्धेश्वर की अर्चना, दण्डखात-स्नान और व्यादेश-दर्शन करें; शौनकेश्वर कुण्ड में स्नान के बाद जम्बुकेश्वर का दर्शन करें।

• • •

॥ १०८६ ॥ दृष्ट्वा न जायते मर्त्यः संसारे दुःखसागरे।
प्रतिपत्प्रभृति देवेशि यावत् कृष्णचतुर्दशीम्॥

॥ १०८७ ॥ एतत्क्रमेण कर्तव्यं महद् आयतनं शुभे।
अतः परं प्रवक्ष्यामि अष्टायतनम् उत्तमम्॥

॥ १०८८ ॥ तं दृष्ट्वा मनुजो देवि लाङ्गलीशं ततो व्रजेत्।
तं दृष्ट्वा तु ततो देवि आषाढीशं ततोऽर्चयेत्॥

॥ १०८९ ॥ दृष्ट्वा चाषाडिनं देवि भारभूतं ततो व्रजेत्।
तं दृष्ट्वा तु ततो देवं गच्छेद् वै त्रिपुरान्तकम्॥

॥ १०९० ॥ तं दृष्ट्वापि ततो देवि नकुलीशं ततो व्रजेत्।
दक्षिणे नकुलीशस्य त्र्यम्बकं च ततो व्रजेत्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १०८६–१०९० — शुक्ल प्रतिपदा से कृष्ण चतुर्दशी तक इस महान् शुभ यात्रा को इसी क्रम से करना चाहिए। इसके बाद अष्टायतन-विधान है: पहले लाङ्गलीश, फिर आषाढीश, भारभूत और त्रिपुरान्तक का दर्शन करें; फिर नकुलीश तथा उसके दक्षिण त्र्यम्बक की यात्रा करें।

• • •

॥ १०९१ ॥ अष्टायतनम् एवं हि मया ते परिकीर्तितम्।
अष्टायतनम् एतद् धि करिष्यन्ति हि ये नराः॥

॥ १०९२ ॥ ते मृतापि बहिः क्षेत्रे रुद्रलोकस्य भाजनाः।
ईश्वर उवाच।
पूर्वं चैव मया देवि पञ्चायतनम् उत्तमम्।
रोचते मे सदा वासः पञ्चायतन उत्तमे॥

॥ १०९३ ॥ एषां दिग् उत्तरा देवि वाराणस्यां सदा प्रिये।
मम चोत्तरतो नित्यम् अस्मिन् स्थाने विशेषतः॥

॥ १०९४ ॥ एकान्तवासिनो विप्रा भस्मनिष्ठा दृढव्रताः।
तेषां तु चोत्तमं स्थानं तद् वदन्ति च केचन॥

॥ १०९५ ॥ दिव्या हि सा परा मूर्तिर् ओंकारे ह स्थितः सदा।
उत्पत्तिस्थितिकालेऽहं तस्मिन्न् आयतने स्थितः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १०९१–१०९५ — जो मानव अष्टायतन यात्रा करते हैं, वे क्षेत्र के बाहर मृत्यु होने पर भी रुद्रलोक के अधिकारी होते हैं। शिव कहते हैं कि पञ्चायतन उन्हें सदा प्रिय है। वाराणसी की उत्तरी दिशा और उससे भी उत्तर का स्थान विशेष पावन है; वहाँ एकान्तवासी, भस्मनिष्ठ, दृढ़व्रती ब्राह्मण रहते हैं। ओंकार की दिव्य परा मूर्ति वहीं सदा विराजती है; उत्पत्ति और स्थिति के समय शिव वहीं स्थित हैं।

• • •

॥ १०९६ ॥ एवं च यो विजानाति न स पापेन लिप्यते।
सत्यं सत्यं पुनः सत्यं त्रिः सत्यं नान्यतश्ः शुभे॥

॥ १०९७ ॥ शीघ्रं तत्र च संयातु यदीच्छेन् मामकं पदम्।
एवं ते कथितं देवि पुनर् विस्तरतो मया॥

॥ १०९८ ॥ ईश्वर उवाच।
अविमुक्तं च स्वर्लीनं तथा मध्यमकं शूभम्।
एतत् त्रिकण्टकं नाम मृत्युकालेऽमृतप्रदम्॥

॥ १०९९ ॥ कारणं तस्य क्षेत्रस्य मया ते कथितं शुभे।
इयं वाराणसी पुण्या श्रेष्ठा पाशुपती स्थली॥

॥ ११०० ॥ सर्वेषां चैव जन्तूनां हेतुर् मोक्षस्य सुन्दरि।

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १०९६–११०० — जो इस रहस्य को जानता है, वह पाप से लिप्त नहीं होता—शिव इसे तीन बार सत्य कहते हैं। जो उनका पद चाहता है, वह शीघ्र उस क्षेत्र को पहुँचे। अविमुक्त, स्वर्लीन और मध्यमक—ये तीन ‘त्रिकण्टक’ कहलाते हैं और मृत्यु के समय मोक्ष देते हैं। शिव कहते हैं कि उन्होंने क्षेत्र का कारण बताया: पुण्यमयी वाराणसी पाशुपतों की श्रेष्ठ भूमि है और सभी जीवों के मोक्ष का कारण है।

• • •

॥ ११०१ ॥ अविमुक्तं च स्वर्लीनम् ओंकारं चण्डम् ईश्वरम्।
मध्यमं कृत्तिवासं च षडङ्गम् ईश्वरं स्मृतम्॥

॥ ११०२ ॥ अविमुक्ते महाक्षेत्रे गुह्यम् एतत् परं मम।
सोपदेशेन ज्ञातव्यं यदीच्छेत् परमं पदम्॥

॥ ११०३ ॥ एतद् रहस्यमाहात्म्यं न देयं यस्य कस्यचित्।
अतः परं प्रवक्ष्यामि यात्राकालं च सर्वदा॥

॥ ११०४ ॥ चैत्रमासे तु देवैस् तु यात्रेयं च कृता शुभा।
तस्यैव कामकुण्डे तु स्नानपूजनतत्परैः॥

॥ ११०५ ॥ वैशाखे दैत्यराजैस् तु यात्रेयं च कृता पुरा।
विमलेश्वरकुण्डे तु स्नानपूजनतत्परैः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ११०१–११०५ — अविमुक्त, स्वर्लीन, ओंकार, चण्डेश्वर, मध्यम और कृत्तिवास—ये शिव के छह अंग माने गए हैं। यह परम रहस्य उपदेश से जानना चाहिए; परम पद चाहने वाले को ही इसका ज्ञान दिया जाए। शिव अब यात्रा का समय बताते हैं: देवताओं ने चैत्र मास में कामकुण्ड में स्नान-पूजन सहित यह शुभ यात्रा की; वैशाख में दैत्यराजों ने विमलेश्वर-कुण्ड में इसे किया।

• • •

॥ ११०६ ॥ ज्येष्ठमासेऽपि सिद्धैस् तु यात्रेयं च कृता पुरा।
रुद्रवासस्य कुण्डे तु स्नानपूजनतत्परैः॥

॥ ११०७ ॥ आषाढे चापि गन्दर्वैर् यात्रेयं च कृता मम।
श्रेया देवास् तु कुण्डस्थैः स्नानपूजनतत्परैः॥

॥ ११०८ ॥ विध्याधरैस् तु यात्रेयं श्रावणे मासि तत्परैः।
लक्ष्मीकुण्डस्य संस्थैश् च स्नानपूजनतत्परैः॥

॥ ११०९ ॥ पितृभिश् चापि यात्रेयम् आश्विने मासि तत्परैः।
कपिलाह्रदसंस्थैश् च स्नानपूजनतत्परैः॥

॥ १११० ॥ ऋषिभिश् चापि यात्रेयं कार्तिके मासि तत्परैः।
मार्कण्डेयह्रदस्थैश् च स्नानपूजनतत्परैः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ११०६–१११० — ज्येष्ठ में सिद्धों ने रुद्रवास-कुण्ड में, आषाढ़ में गन्धर्वों ने अपने कुण्ड में, श्रावण में विद्याधरों ने लक्ष्मीकुण्ड में यात्रा की। आश्विन में पितरों ने कपिलाह्रद तथा कार्तिक में ऋषियों ने मार्कण्डेय ह्रद में स्नान-पूजन किया।

• • •

॥ ११११ ॥ विद्याधरैश् च यात्रेयं मासि मार्गशिरे कृता।
कपालमोचनस्थैश् च स्नानपूजनतत्परैः॥

॥ १११२ ॥ गुह्यकैश् चैव यात्रेयं पुष्यमासे तु तत्परैः।
पिशाचैश् चैव यात्रेयं माघमासे च तत्परैः॥

॥ १११३ ॥ धनदेश्वरकुण्डस्थैः स्नानपूजनतत्परैः।
यक्षेशैश् चापि यात्रेयं माघमासे च तत्परैः॥

॥ १११४ ॥ कोटितीर्थे तु संस्थैश् च स्नानपूजनतत्परिः।
पिशाचैश् चैव यात्रेयं फाल्गुने मासि तत्परैः॥

॥ १११५ ॥ गोकर्णकुण्डसंस्थैश् च स्नानपूजनतत्परैः।
पिशाचैस् तु यदा यस्मिन् फाल्गुनस्य चतुर्दशीम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ११११–१११५ — मार्गशीर्ष में विद्याधरों ने कपालमोचन में स्नान और पूजन सहित यात्रा की। पौष में गुह्यकों तथा माघ में पिशाचों की यात्रा कही गई है; धनदेश्वरकुण्ड और कोटितीर्थ से सम्बद्ध माघ की यात्रा में यक्षेश्वरों का भी उल्लेख है। फाल्गुन में पिशाचों ने गोकर्णकुण्ड में स्नान-पूजनपूर्वक यात्रा की। फाल्गुन की चतुर्दशी से सम्बद्ध वह तिथि पिशाची नाम से विख्यात हुई।

• • •

॥ १११६ ॥ तेन सा प्रोच्यते देवि पिशाची नाम विश्रुता।
अतः परं प्रवक्ष्यामि यात्रायां निष्कृतिः परा॥

॥ १११७ ॥ उदकुम्भास् तु दातव्या मिष्टान्नेन समन्विताः।
तेन देवि तदा प्राप्तं पूर्वोक्तं फलम् एव च॥

॥ १११८ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि यात्रायां च वरानने।
शुक्लपक्षे तृतीयायां तव यात्रा महाफला॥

॥ १११९ ॥ यत्र गौरी तु द्रष्टव्या तां च शृणु वरानने।
स्नानं कृत्वा तु गन्तव्यं गोप्रेक्षे तु यशस्विनि॥

॥ ११२० ॥ अहनि कालिका देवी अर्चितव्या प्रयत्नतः।
ज्येष्ट्ःअस्थाने ततो गौरी अर्चितव्या प्रयत्नतः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १११६–११२० — यात्रा की श्रेष्ठ प्रायश्चित्त-विधि में मीठे अन्न सहित जल-कुम्भ दान करने से पहले बताया हुआ पुण्य प्राप्त होता है। शुक्ल पक्ष की तृतीया को यात्रा महाफलदायी है। गौरी-दर्शन के लिए पहले स्नान करके गोप्रेक्ष जाएँ; दिन में कालिका देवी की अर्चना और ज्येष्ठस्थान में गौरी की आराधना करें।

• • •

॥ ११२१ ॥ तस्मात् स्थानात् तु गन्तव्यम् अविमुक्तस्य चोत्तरे।
तत्र देवी सदा गौरी पूजितव्या च भकितः॥

॥ ११२२ ॥ अन्या वापि परा प्रोक्ता सम्वर्तललिता शुभा।
द्रष्टव्या चापि सा देवी सर्वकामफलप्रदा॥

॥ ११२३ ॥ सर्वकामान् अवाप्नोति यदि द्यायेत मानवः।
ततस् तु भोजयेद् विप्रान् शिवभक्तान् शुचिव्रतान्॥

॥ ११२४ ॥ वासैः सदक्षिणैश् चैव यथार्हम् अतिपुष्कलैः।
पञ्चगौरीं तु यः कृत्वा भक्त्या देवि समाहितः॥

॥ ११२५ ॥ सर्वांश् चैव रसान् गन्धान् गौरीम् उद्दिश्य ब्राह्मणे।
उत्तमं श्रेय आप्नोति सौभाग्येन समन्वितम्।
विनायकान् प्रवक्ष्यामि तस्य क्षेत्रस्य विघ्नदान्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ११२१–११२५ — वहाँ से अविमुक्त के उत्तर में जाकर गौरी की भक्तिपूर्वक अर्चना करें। सम्वर्तललिता नाम की दूसरी परम देवी भी देखनी चाहिए; वे सभी कामनाएँ देती हैं। मानव उन्हें स्मरण करके इच्छित फल पाए, फिर शुद्धव्रती शिवभक्त ब्राह्मणों को उचित वस्त्र और दक्षिणा सहित भोजन कराए। पाँच गौरी की भक्ति से अर्चना और सुगन्ध-द्रव्य अर्पण करने पर उत्तम कल्याण तथा सौभाग्य प्राप्त होता है।

• • •

॥ ११२६ ॥ ढुण्ढिं तु प्रथमं दृष्ट्वा तथा कोणविनायकम्।
देव्या विनायकं चैव गोप्रेक्षे हस्तिनं स्मृतम्॥

॥ ११२७ ॥ विनायकं तथैवान्यं सिन्दूरं नाम विश्रुतम्।
चतुर्थो देवि द्रष्टव्य एवं पञ्च विनायकाः॥

॥ ११२८ ॥ लड्डुकाश् च प्रदातव्या एतान् उद्दिश्य ब्राह्मणे।
एतेन चैव धर्मेण सिद्धिमान् जायते नरः॥

॥ ११२९ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि चण्डिकाः क्षेत्ररक्षिकाः।
दक्षिणे रक्षते दुर्गा नैरृते चोत्तरेश्वरी॥

॥ ११३० ॥ अङ्गारेशी पश्चिमे च वायव्य भद्रकालिका।
उत्तरे भीष्मचण्डी च महामुण्डा च सा ततः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ११२६–११३० — इसके बाद क्षेत्र-विघ्नहर्ता पाँच विनायकों की यात्रा है: पहले ढुण्ढि, फिर कोणविनायक, देवी-विनायक, गोप्रेक्ष के हस्तिमुख विनायक और सिन्दूर नामक विनायक। इन्हें लड्डू अर्पित कर ब्राह्मणों को देने से सिद्धि प्राप्त होती है। शिव अब क्षेत्ररक्षिका चण्डिकाओं का वर्णन करते हैं—दुर्गा दक्षिण में, उत्तरेश्वरी नैर्ऋत्य में, अङ्गारेशी पश्चिम में, भद्रकालिका वायव्य में और भीष्मचण्डी उत्तर में हैं।

• • •

॥ ११३१ ॥ ऊर्ध्वकेशी समायुक्ता शाङ्करी सर्वतः स्मृता।
ऊर्ध्वकेशी च आग्नेय्यां चित्रघण्टाथ मध्यतः॥

॥ ११३२ ॥ एताश् च चण्डिका देवि योऽत्र द्रक्ष्यति च मानवः।
तस्य तुष्टाश् च ताः सर्वाः क्षेत्रं रक्षन्ति तत्पराः॥

॥ ११३३ ॥ विघ्नं कुर्वन्ति सततं पापानां देवि सर्वदा।
तस्माच् चैव सदा पूज्याश् चण्डिकाः सविनायकाः॥

॥ ११३४ ॥ यदीच्छेत् सततं देवि वाराणस्यां शूभां स्थितम्।
अन्यच् च ते प्रवक्ष्यामि तस्मिन् क्षेत्रे सुरेश्वरि॥

॥ ११३५ ॥ तिस्रो नद्यस् तु तत्रस्था वहन्ति च शुभोदकाः।
यासां दर्शनमात्रेण ब्रह्महत्या निवर्तते॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ११३१–११३५ — क्षेत्ररक्षिकाओं में महामुण्डा और शाङ्करी का भी स्मरण है; ऊर्ध्वकेशी आग्नेय दिशा में तथा चित्रघण्टा मध्य में विराजती हैं। जो इन चण्डिकाओं का दर्शन करता है, उससे प्रसन्न होकर वे क्षेत्र की रक्षा करती हैं और पापियों के लिए विघ्न उत्पन्न करती हैं। अतः वाराणसी में निवास की इच्छा रखने वाले को विनायकों सहित इन चण्डिकाओं की सदा अर्चना करनी चाहिए। इसके आगे पुण्य जल वाली तीन नदियों का वर्णन है, जिनके दर्शन से ब्रह्महत्या तक निवृत्त होती है।

• • •

॥ ११३६ ॥ एका पितामहस्रोता मन्दाकिनी तथापरा।
मत्स्योदरी तृतीया च एतास् तिस्रस् तु पुण्यदाः॥

॥ ११३७ ॥ मन्दाकिनी तथा पुण्या मध्यमेश्वरसंस्थिता।
पिताम्हस्रोतिका च अविमुक्ते तु पुण्यदा॥

॥ ११३८ ॥ मत्स्योदरी च ओंकारे पुण्यदा सर्वदैवतैः।
तस्मिन् स्थाने यदि गङ्गा आगमिष्यति भामिनि॥

॥ ११३९ ॥ तदा पुण्यतमः कालो देवानाम् अपि दुर्लभः।
वरणासिक्तसलिले जाह्नवी जलमिश्रिते॥

तत्र नादेश्वरे पुण्ये स्नातः कुम् अनुशोचति।

॥ ११४० ॥ तस्मिन् काले च तत्रैव स्नानं देवि कृतं मया॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ११३६–११४० — पितामहस्रोतस्, मन्दाकिनी और मत्स्योदरी—ये तीन पुण्यदायिनी नदियाँ हैं। मन्दाकिनी मध्यमेश्वर में और पितामहस्रोत अविमुक्त में पुण्य देता है; मत्स्योदरी ओंकार में सभी देवताओं से पावन मानी गई है। जब उस स्थान पर गङ्गा आती हैं, तब देवताओं के लिए भी दुर्लभ पुण्यकाल होता है। वरुणा के जल में गङ्गा का संगम होने पर शिव ने वहाँ स्नान किया।

• • •

॥ ११४१ ॥ तेन हस्ततलाद् देवि कपालं पतितं क्षणात्।
कपालमोचनं नाम् तत्रैव सुमहत्सरः॥

॥ ११४२ ॥ पावनं सर्वसत्त्वानां पुण्यदं सर्वदेहिनाम्।
ओंकारेश्वरनामानं तत्र स्नानं कृतं मया॥

॥ ११४३ ॥ तेन स प्रोच्यते देव ओंकारेश्वरनामतः।
मत्सोदरीजले गङ्गा ओंकारेश्वरसंनिधौ॥

॥ ११४४ ॥ तदा तस्मिन् जले स्नात्वा ब्रह्महत्यां व्यपोहति।
मत्स्योदरीजले स्नात्वा दृष्ट्वा चोंकारम् ईश्वरम्॥

॥ ११४५ ॥ शोकमोहजरामृत्युर् न च तं स्पृशते पुनः।

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ११४१–११४५ — वहाँ स्नान करने से भगवान् शिव की हथेली से कपाल तत्काल गिर पड़ा; उस स्थान का महान् सरोवर कपालमोचन कहलाता है, जो सब प्राणियों को पावन और पुण्यमय करने वाला है। ओंकारेश्वर के सान्निध्य में मत्स्योदरी के जल में गङ्गा के आगमन पर स्नान करने से ब्रह्महत्या का पाप दूर होता है। मत्स्योदरी में स्नान करके ओंकारेश्वर के दर्शन करने वाले को शोक, मोह, जरा और मृत्यु फिर स्पर्श नहीं करते।

• • •

इति श्रीलिङ्गपुराणे वाराणसीमाहात्म्ये गुह्यायतनवर्णनं नाम

॥ ११४६ ॥ विष्णुर् उवाच।
एतच् छ्रुत्वा वचो देवी विस्मयोत्फुल्ललोचना।
ओंकारदर्शनार्थं वै कपिलेशम् उपागता॥

॥ ११४७ ॥ तस्मात् त्वम् अपि देवेशं पूजयस्व सदाशिवम्।
एतत् परमम् आनन्दं प्राप्स्यते परमं पदम्॥

॥ ११४८ ॥ एतच् छ्रुत्वा परं गुह्यं सकाशाच् चक्रप्राणिनः।
ओंकारम् अर्चयेद् देवं सदा तद्गतमानसः॥

॥ ११४९ ॥ सूर्य उवाच।
तस्मात् त्वम् अपि दुर्धर्षम् आराधय सुरेश्वरम्।
तेन तत्पदम् आप्नोषि यद् अन्यैर् अपि दुर्लभम्॥

॥ ११५० ॥ सूर्यस्य वचनं श्रुत्वा वाराणस्याम् उपागतः।
तत्र देवि तद् ओंकारं दृष्ट्वा चैव प्रणम्य च॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ११४६–११५० — भगवान् विष्णु कहते हैं कि यह वचन सुनकर देवी विस्मय से विकसित नेत्रों वाली होकर ओंकार के दर्शन के लिए कपिलेश पहुँचीं। अतः सदाशिव देवेश की आराधना से परम आनन्द और परम पद की प्राप्ति कही गई है। चक्रपाणि से यह परम गोपनीय माहात्म्य सुनकर ओंकारदेव की एकाग्रचित्त से सदा अर्चना करनी चाहिए। सूर्य के वचन सुनकर वाराणसी में आकर ओंकार का दर्शन और प्रणाम करने का प्रसंग भी वर्णित है।

• • •

॥ ११५१ ॥ आराधनपरो भूत्वा लिङ्गं स्थाप्य चतुर्मुखम्।
देवदेवसकाशाद् वै कृतकृत्यो भवेच् छुचिः॥

॥ ११५२ ॥ यः संप्राप्य महत्तत्त्वम् ईश्वरे कृतनिश्चयः।
तस्मात् त्वम् अपि गाङ्गेय यति श्रेयोऽभिवाञ्छसि॥

॥ ११५३ ॥ आराधयस्व देवेशं मनसः स्थैर्यम् आत्मनः।

॥ ११५४ ॥ तस्मिंस् तु यः शिवः साक्षाद् ओंकारेश्वरसंज्ञितः॥

॥ ११५५ ॥ एतत् गुह्यस्य माहात्म्यं तव स्नेहान् महामुने।
अकारं च उकारं च मकारं च प्रकीर्तितः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ११५१–११५५ — साधक चतुर्मुख लिङ्ग स्थापित कर आराधना करे तो शिव की कृपा से पावन और कृतार्थ होता है। महत्तत्त्व जानकर ईश्वर में दृढ़ निश्चय रखने वाले को कल्याण चाहिए तो मन को स्थिर कर देवेश की अर्चना करनी चाहिए। वहाँ स्वयं शिव ओंकारेश्वर नाम से विराजते हैं। वे मुनि को प्रेमपूर्वक ओंकार का परम गुप्त माहात्म्य बताते हैं—अकार, उकार और मकार।

• • •

॥ ११५६ ॥ अस्मिंल् लिङ्गे तु संसिद्धो मुनिकालिकवृक्षयः [पाठ संदिग्ध] ।
अकारस् तत्र विज्ञेयो विष्णुलोकगतिप्रदः॥

॥ ११५७ ॥ तस्य दक्षिणपार्श्वे तु ओंकाराख्येति कीर्तितः।
तत्र सिद्धिं परां प्राप्तो देवाचार्यो बृहस्पतिः॥

॥ ११५८ ॥ उकारं तत्र विज्ञेयं ब्रह्मणः पदम् अव्ययम्।
तस्य चोत्तरदिग्भागे मकारं विष्णुसंज्ञकम्॥

॥ ११५९ ॥ तस्मिंल् लिङ्गे च संसिद्धः कपिलर्षिर् महामुनिः।
तस्मात् त्वम् अपि गार्गेय मनःस्थैर्यं यदीच्छसि॥

॥ ११६० ॥ लिङ्गस्याराधने यत्नं कुरुष्व नियतव्रतः।
विद्यां पाशुपतीं प्राप्य तस्मिन् स्तुत्ये व्यपाश्रयः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ११५६–११६० — इस लिङ्ग के तीन अक्षरात्मक रूप अलग-अलग लोक और तत्त्व देते हैं; अकार विष्णुलोक से सम्बद्ध है, ओंकार-अंश में देवाचार्य बृहस्पति ने सिद्धि पाई, और उकार ब्रह्मपद है; मकार का सम्बन्ध विष्णुरूप से बताया गया है। कपिल महर्षि भी उस लिङ्ग में सिद्ध हुए। मनःस्थैर्य चाहने वाले गार्गेय को शिव नियतव्रत होकर पाशुपत विद्या और लिङ्ग-आराधना का उपदेश देते हैं।

• • •

॥ ११६१ ॥ निर्ममो निरहंकारः पदम् आप्नोषि शाश्वतम्।
एतच् छ्रुत्वा वचः स्तुत्वा याज्ञवल्क्यस्य दर्शिताः॥

॥ ११६२ ॥ वाराणसीं समभ्येत्य पञ्चायतनम् उत्तमम्।
आराध्यमानो देवेशस् तस्मिन् स्थाने स्थितः सदा॥

॥ ११६३ ॥ तस्माद् अन्येऽपि ये केचिल् लिङ्गस्याराधने रताः।
तेषां वै पश्चिमे काले ज्ञानम् उत्पद्यते सदा॥

॥ ११६४ ॥ एवं ज्ञात्वा तु यो मर्त्यः सदा लिङ्गार्चने रतः।
न तस्य पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैर् अपि॥

॥ ११६५ ॥ तस्माद् वै संप्रदायाच् च अर्चितव्यं प्रयत्नतः।
मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य विद्युत्संपातचञ्चलम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ११६१–११६५ — जो निर्मम और निरहंकारी होकर पाशुपतज्ञान का आश्रय लेता है, वह शाश्वत पद पाता है। यह वचन सुनकर याज्ञवल्क्य ने स्तुति की और वाराणसी आकर श्रेष्ठ पञ्चायतन की आराधना की। वहाँ देवेश सदा स्थित हैं; अन्य लिङ्ग-उपासकों को भी जीवन के उत्तरकाल में ज्ञान होता है। जो नित्य लिङ्गअर्चना में लगा है, उसका करोड़ों कल्पों तक पुनर्जन्म नहीं; इसलिए इसे श्रद्धापूर्वक करना चाहिए।

• • •

॥ ११६६ ॥ लिङ्गं योऽरचयते विप्र आत्मानं स समुद्धरेत्।
आत्मानं घातयेन् नित्यं यो न लिङ्गं समर्चयेत्॥

इति श्रीलिङ्गपुराणे वाराणसीमाहात्मे गुह्यायतनवर्णनं

॥ ११६७ ॥ स तम् उद्यानम् आसाद्य देवीम् आह जगत्पतिः।
अस्मिन् देशे पुरा देवि तिष्ठतो मम शोभने॥

॥ ११६८ ॥ ऊर्ध्वं गोलोकसंस्थाने गवां वत्सैः स्वयंभवैः।
वेगतः पीयमानानां फेनो मूर्ध्नि ममापतत्॥

॥ ११६९ ॥ ततो न पश्यति ताश् च गा वत्साः सोमपार्श्वगाः।
ततस् ताः प्रेक्षितास् तत्र मया गावस् तदाभवन्॥

॥ ११७० ॥ तेजसा दह्यमानास् तु नैव कर्मास्तु [पाठ संदिग्ध] साधिताः।
गावः पूर्वम् इमा देवि आसन् कपिलवर्णकाः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ११६६–११७० — लिङ्ग की आराधना करने वाला अपना उद्धार करता है; उसकी उपेक्षा करने वाले के लिए निन्दा कही गई है। इसके अनन्तर भगवान् शिव देवी से गोप्रेक्ष की कथा कहते हैं—पूर्वकाल में जब वे इस स्थान पर स्थित थे, तब ऊपर गोलोक में गायों का दूध वेग से पीते हुए बछड़ों का फेन उनके मस्तक पर गिरा। भगवान् की दृष्टि पड़ने पर गौएँ उनके तेज से संतप्त हुईं। वे गौएँ पहले कपिल वर्ण की थीं और फिर उनके अनेक वर्ण हो गए।

• • •

॥ ११७१ ॥ नैकवर्णास् तदा भूत्वा मया संप्रेक्षिताः सदा।
शरणं तस्य ता जग्मुर् ब्रह्माणं विबुधोत्तमम्॥

॥ ११७२ ॥ अग्रतः समुपागत्य कृताञ्जलिपुटस् ततः।
अर्दिताभिस् तदा गोभिर् ब्रह्मा माम् अब्रवीत् ततः॥

॥ ११७३ ॥ प्रसादं कुरु वेदेश सुरभीणां सुतेजसाम्।
विनश्येयुर् यथा नेमास् तथा कुरु सुरार्चितः॥

॥ ११७४ ॥ ततोऽहम् आस्थितो देवि स्थानेऽस्मिन् स्वयम् एव तु।
गोप्रेक्षक इति ख्यातः संस्तुतः सर्वदेवतैः॥

॥ ११७५ ॥ गौप्रेक्षेश्वरम् आगत्य दृष्ट्वाभ्यर्च्य च मानवः।
न दुर्गतिम् अवाप्नोति कल्मशैश् च विमुच्यते॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ११७१–११७५ — वे गौएँ ब्रह्मा की शरण गईं; हाथ जोड़कर ब्रह्मा ने शिव से तेजस्विनी सुरभियों की रक्षा करने और उन्हें नष्ट होने से बचाने की प्रार्थना की। शिव स्वयं उस स्थान में स्थित हुए और सभी देवताओं ने उनकी स्तुति की; वे गोप्रेक्षक कहलाए। गोप्रेक्षेश्वर के दर्शन-पूजन से मानव दुर्गति से बचता और पापमुक्त होता है।

• • •

॥ ११७६ ॥ ततस् ता दह्यमानास् तु प्रसवैः सुरभी मया।
ह्रदेऽस्मिन् पेतुर् अभ्येत्य श्रान्तास् तोयं पपुस् तथा॥

॥ ११७७ ॥ कपिलाह्रद इत्य् एवं ततः प्रभृति कथ्यते।
अत्रापि स्वयम् एवाहं वृषध्वज इति स्थितः॥

॥ ११७८ ॥ सांनिध्यं कृतवान् देवि सदायं दृश्यतां स्थितः।
कपिलाह्रदतीर्थेऽस्मिन् स्नात्वा संयतमानसः॥

॥ ११७९ ॥ वृषध्वजम् इदं दृष्ट्वा सर्वयज्ञफलं लभेत्।
स्वर्लोकतां मृतश् चापि अर्चयित्वा तु माम् इह॥

॥ ११८० ॥ लभते देहभेदेन गणत्वं चातिदुर्लभम्।
अस्मिन्न् अपि प्रदेशे तु ता गावो ब्रह्मणा स्वयम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ११७६–११८० — संतप्त और श्रान्त गौएँ बछड़ों सहित इस ह्रद के निकट आकर उसका जल पीने लगीं; तभी से वह कपिलाह्रद कहलाया। वहाँ भगवान् वृषभध्वज नाम से विराजते हैं। संयत चित्त से उस तीर्थ में स्नान करके वृषभध्वज का दर्शन करने पर समस्त यज्ञों का फल प्राप्त होता है। वहाँ भगवान् की अर्चना करने वाले के लिए स्वर्गलोक और देहत्याग के बाद दुर्लभ गणत्व कहा गया है।

• • •

॥ ११८१ ॥ शान्त्यर्थं सर्वलोकानां सर्वा दुग्धाः पयोऽमृतम्।
तासां क्षीरेण संजातं ह्रदम् एतन् मनोहरम्॥

॥ ११८२ ॥ भद्रदोहम् इति ख्यातं पुण्यं देवह्रदं शुभम्।
सर्वैर् देवैर् अहं देवि अस्मिन् देशे प्रसादितः॥

॥ ११८३ ॥ गच्छोपशममीशेति उपशान्तः शिवस् ततः।
शिवो भूत्वाऽहम् अत्रस्थः पुण्यम् अस्यापि दर्शनम्॥

॥ ११८४ ॥ दृष्ट्वैनं नियतो मर्त्यः स्वर्गलोकम् अवाप्नुयात्।
अत्राहं ब्रह्मणानीय स्थापितः परमेष्ठिना॥

॥ ११८५ ॥ ब्रह्मणश् चापि संगृह्य विष्णुना स्थापितः पुनः।
ब्रह्मणा स ततो विष्णुः प्रोक्तः संभिन्नचेतसा॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ११८१–११८५ — गौओं के दूध से बना सुन्दर पुण्य देवह्रद भद्रदोहम् कहलाता है; उस स्थान में सभी देवताओं ने शिव को प्रसन्न किया। ‘हे ईश, शान्त होइए’—ऐसा कहने पर शिव उपशान्त नाम से वहाँ स्थित हुए; दर्शन से संयमी मानव स्वर्ग पाता है। ब्रह्मा ने शिवलिङ्ग लाकर स्थापित किया; विष्णु ने उसे ग्रहण कर फिर प्रतिष्ठित किया।

• • •

॥ ११८६ ॥ मयानीतम् इदं लिङ्गं कस्मात् स्थापितवान् असि।
तम् उवाच पुनर् विष्णुर् ब्रह्माणं कुपिताननम्॥

॥ ११८७ ॥ रुद्रे देवे ममात्यन्तं परा भक्तिर् महत्तरा।
मयैव स्थापितोऽपीह नाम्ना तव भविष्यति॥

॥ ११८८ ॥ हिरण्यगर्भ इत्य् एवं तत्राहं समवस्थितम्।
दृष्ट्वैनम् अपि देवेशि मम लोके महीयते॥

॥ ११८९ ॥ पुनश् चापि ततो ब्रह्मा मम लिङ्गम् इदं शुभे।
स्थापयामास विधिवद्भक्त्या परमया युतः॥

॥ ११९० ॥ स्वर्लीनेश्वर इत्य् एवं तत्राहं समवस्थितः।
तस्मिन् परतरे लीने प्रधाने मम कारणे॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ११८६–११९० — ब्रह्मा ने विष्णु से पूछा कि मेरे लाए हुए लिङ्ग को आपने क्यों स्थापित किया। विष्णु ने कहा कि रुद्रदेव में उनकी परम भक्ति है; यद्यपि उसे उन्होंने प्रतिष्ठित किया है, तथापि वह ब्रह्मा के नाम से हिरण्यगर्भ कहलाएगा। उस लिङ्ग के दर्शन से शिवलोक की प्राप्ति कही गई है। इसके अनन्तर ब्रह्मा ने परम भक्ति से युक्त होकर शिवलिङ्ग को विधिपूर्वक प्रतिष्ठित किया और भगवान् वहाँ स्वर्लीनेश्वर नाम से विराजमान हुए।

• • •

॥ ११९१ ॥ तस्मात् स्वर्लीन इत्य् एवं गुह्यक्षेत्रम् इति स्थितम्।
प्राणान् इह नरस् त्यक्त्वा न पुनर् जायते क्वचित्॥

॥ ११९२ ॥ अनन्ता सा गतिस् तस्य योगिनाम् एव या स्मृता।
अस्मिन्न् अपि महादेशे दैत्यो देवस्य कण्टकः॥

॥ ११९३ ॥ व्याघ्ररूपं समास्थाय निहतो दर्पितो बली।
व्याघ्रेश्वरेति संख्यातो नित्यम् अत्राहम् आस्थितः॥

॥ ११९४ ॥ न पुनर् दुर्गतिं याति दृष्टेन स महेश्वरम्।
उत्पलो विदलश् चैव यौ दैतौ ब्रह्मणः पुरा॥

॥ ११९५ ॥ स्त्रीवध्यौ दर्पितौ दृष्ट्वा त्वयैव निहतौ शुभे।
सावज्ञं कन्दुकेनात्र तस्येदं चिह्नम् आस्थितम्॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ११९१–११९५ — इस कारण यह गुह्य क्षेत्र स्वर्लीन कहलाया; यहाँ प्राण त्यागने वाला फिर जन्म नहीं लेता और योगियों की अनन्त गति पाता है। इसी प्रदेश में देवता का विघ्नकारी दैत्य व्याघ्र का रूप लेकर गर्व से आया; शिव ने उसका वध किया और व्याघ्रेश्वर नाम से स्थित हुए। दर्शन से दुर्गति नहीं होती। उत्पल और विदल नामक दैत्यों को पार्वती ने गेंद से मार गिराया; उस घटना का चिह्न वहाँ स्थित है।

• • •

॥ ११९६ ॥ आदाव् अत्राहम् आगत्य आस्थितो गणपैः सह।
ज्येष्ठस्थानम् इदं तस्माद् एतन् मे पुण्यदर्शनम्॥

॥ ११९७ ॥ दृष्ट्वैवं मम लिङ्गं तु ज्येष्ठस्थानसमाश्रितम्।
न शोचते पुनर् मर्त्यः सिद्धो जन्मनि जन्मनि॥

॥ ११९८ ॥ समन्ताच् चापि देवैर् मे लिङ्गानि स्थापितानि ह।
दृष्ट्वा तु नियतो मर्त्यो देहभेदे गणो भवेत्॥

॥ ११९९ ॥ इदानीम् अहम् आगत्य स्वयम् अस्मिन् व्यवस्थितः।
न विमुक्तं मया यस्माद् अविमुक्तमिदं ततः॥

॥ १२०० ॥ क्षेत्रं वाराणसीपुण्यं मुक्तिदं संभविष्यति।
अविमुक्तेश्वरं मां वै योऽत्र द्रक्ष्यति मानवः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक ११९६–१२०० — शिव गणों सहित पहले इस स्थान में आए और ज्येष्ठस्थान में स्थित हुए; उनके लिङ्ग के दर्शन से मानव जन्म-जन्म में सिद्ध होकर शोकमुक्त होता है। देवताओं ने चारों ओर अनेक लिङ्ग स्थापित किए हैं; दर्शन से देहत्याग पर गणत्व प्राप्त होता है। शिव स्वयं यहाँ आकर स्थित हुए और कभी इस क्षेत्र को नहीं छोड़ते, इसलिए यह अविमुक्त कहलाता है। वाराणसी का पुण्यमय क्षेत्र मुक्ति देता है; अविमुक्तेश्वर-दर्शन से श्रेष्ठ गणपति गति प्राप्त होती है।

• • •

॥ १२०१ ॥ गाणपत्यं गतिस् तस्य यत्र तत्र मृतस्य हि।
प्राणान् हि च संत्यज्य प्राप्यते मुक्तिर् उत्तमा॥

॥ १२०२ ॥ पित्रा ते गिरिराजेन शैले हिमवता स्वयम्।
मम प्रियं तु तत् स्थानं ज्ञात्वा लिङ्गं प्रतिष्ठितम्॥

॥ १२०३ ॥ शैलेश्वरम् इति ख्यातं दृश्यताम् इह संस्थितम्।
दृष्ट्वैनं मनुजो देवि न दुर्गतिम् अवाप्नुयात्॥

॥ १२०४ ॥ नदी वाराणसी चेयं पुण्या पापप्रणाशिनी।
क्षेत्रम् एतद् अलंकृत्य जाह्नव्या सह संगता॥

॥ १२०५ ॥ स्थापितं संगमे चास्मिन् ब्रह्मणा लिङ्गम् उत्तमम्।
संगमेश्वरम् इत्य् एवं ख्यातं जगति दृश्यते॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १२०१–१२०५ — अविमुक्त में प्राण त्यागने से उत्तम मुक्ति प्राप्त होती है। गिरिराज हिमवान् ने शिव के प्रिय स्थान को जानकर स्वयं लिङ्ग स्थापित किया; वह शैलेश्वर नाम से स्थित है और दर्शन करने वाला दुर्गति से बचता है। वाराणसी की पुण्य नदी गङ्गा के साथ इस क्षेत्र को अलंकृत करती है। संगम में ब्रह्मा ने श्रेष्ठ लिङ्ग स्थापित किया, जो संगमेश्वर नाम से प्रसिद्ध है।

• • •

॥ १२०६ ॥ संगमे देवनद्योश् च यः स्नात्वा मनुजः शुचिः।
अर्चयेत् संगमेशानं तस्य जन्मभयं कुतः॥

॥ १२०७ ॥ स्थापितं लिङ्गम् एतच् च शुक्रेण तव सूनुना।
नाम्ना शुक्रेश्वरं लिङ्गं सर्वसिद्धामरार्चितम्॥

॥ १२०८ ॥ दृष्ट्वैव मानवः सद्यो मुक्तः स्यात् सर्वकिल्बिषैः।
न मृतश् च पुनर्जन्म संसारे तु लभेन् नरः॥

॥ १२०९ ॥ पुरा जम्बूक्रूपेण असुरो देवकण्टकः।
ब्रह्मणः स वरं लब्ध्वा गोमायुर् वधशङ्कितः॥

॥ १२१० ॥ हतो हिमवतः पुत्रि जम्बुकेशस् ततो ह्य् अहम्।
अनवद्यगतिः ख्यातः सुरासुरनमस्कृतः॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १२०६–१२१० — दो दिव्य नदियों के संगम में स्नान करके संगमेश्वर की अर्चना करने वाले को जन्म का भय नहीं रहता। शुक्र द्वारा प्रतिष्ठित शुक्रेश्वर सिद्धों और देवताओं से पूजित हैं; उनके दर्शन से मानव पापों से मुक्त होता है। आगे जम्बूक रूपधारी देवकण्टक असुर और उसके वध का प्रसंग है। भगवान् कहते हैं कि उस असुर के वध से वे जम्बुकेश नाम से विख्यात हुए और देवासुरों द्वारा वन्दित हैं।

• • •

॥ १२११ ॥ दृष्ट्वैनम् अपि देवेशं सर्वान् कामान् अवाप्नुयात्।
देवैः शक्रपुरोगैश् च एतानि स्थापितानि ह॥

॥ १२१२ ॥ पञ्च लिङ्गानि पुण्यानि सर्वकामप्रदानि तु।
एवम् एतानि पुण्यानि संनिवासासि पार्वति॥

॥ १२१३ ॥ कथितानि तव क्षेत्रे गुह्यं वाक्यमिदं शृणु।
महालयगिरिस्थं मां केदारे च व्यवस्थितम्॥

॥ १२१४ ॥ गणत्वं लभते दृष्ट्वा क्षेत्रेऽस्मिन् मुक्तिर् उच्यते।
गाणपत्यपदं तस्माद् यतः सा मुक्तिर् उत्तमा॥

॥ १२१५ ॥ ततो महालयात् तस्मात् केदारान् मध्यमाद् अपि।
स्मृतं पुण्यतमं क्षेत्रम् अविमुक्तम् इदं शुभे॥

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १२११–१२१५ — जम्बुकेश्वर-दर्शन से सभी कामनाएँ पूरी होती हैं। इन्द्र आदि देवों ने पाँच पुण्य लिङ्ग स्थापित किए हैं; शिव पार्वती को इस क्षेत्र के अन्य रहस्य बताते हैं—महालय पर्वत और केदार में भी वे स्थित हैं। इन लिङ्गों के दर्शन से गणत्व और मुक्ति प्राप्त होती है, इसलिए गणपत्य पद उत्तम मुक्ति कहा गया है। महालय और केदार से भी अविमुक्त क्षेत्र अधिक पुण्यवान् है।

• • •

॥ १२१६ ॥ केदारं मध्यमं स्थानं स्थानं चैव महालयम्।
मम पुण्यानि भूलोके तेभ्यः श्रेष्ठतमं त्व् इदम्॥

॥ १२१७ ॥ मम सृष्टास् त्व् इमे लोकास् त्व् अतः क्षेत्रम् इदं शुभे।
लोके वित्तसमायुक्तम् अविमुक्तम् अतोऽभवत्॥

॥ १२१८ ॥ अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं मम दृष्ट्वेह मानवः।
सद्यः पापविनिर्मुक्तः पशुपाशैर् विमुच्यते॥

॥ १२१९ ॥ शैलेशं सङ्गमेशं च स्वर्लीनं मध्यमेश्वरम्।
हिरण्यगर्भम् ईशानं गोप्रेक्षं वृषभध्वजम्॥

॥ १२२० ॥ उपशान्तशिवं चैव ज्येष्ठस्थाननिवासिनम्।
शुक्रेश्वरं च विख्यातं व्याघ्रेशं जम्बुकेश्वरम्॥

॥ १२२१ ॥ दृष्ट्वा न जायते मर्त्यः संसारे दुःखसागरे।

हिन्दी अनुवाद · श्लोक १२१६–१२२१ — भगवान् कहते हैं कि केदार, मध्यम और महालय भूलोक में उनके पुण्यमय स्थान हैं; उन सबमें यह अविमुक्त क्षेत्र श्रेष्ठतम है। यहाँ अविमुक्तेश्वर लिङ्ग का दर्शन करने वाला तत्काल पापों और पशुपाशों से मुक्त होता है। शैलेश, सङ्गमेश, स्वर्लीन, मध्यमेश्वर, हिरण्यगर्भ, ईशान, गोप्रेक्ष, वृषभध्वज, उपशान्तशिव, ज्येष्ठस्थाननिवासी, शुक्रेश्वर, व्याघ्रेश और जम्बुकेश्वर का दर्शन करने वाला दुःखसागररूप संसार में फिर जन्म नहीं लेता।

• • •

समापन

इति भट्टहृदयधरात्मजमहासन्धिविग्रहिक-श्रीमल्लक्ष्मीधरविरचिते कृत्यकल्पतरोः
तीर्थकाण्डे वाराणसीमाहात्म्यं समाप्तम् ॥

॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

॥ हरिः ॐ तत्सत् श्रीशिवार्पणमस्तु ॥

समर्पण — यह वाराणसी-माहात्म्य का संस्कृत पाठ एवं हिन्दी अनुवाद श्रीकृष्ण और भगवान् शिव को समर्पित है।

॥ श्रीसाम्बसदाशिवाय नमः ॥

• • •

वाराणसीमाहात्म्यम्

कृत्यकल्पतरुः • तीर्थविवेचनकाण्डम्

संस्कृत मूलपाठ एवं देवनागरी अनुवाद सहित

• • •

अनुवादक : श्री सीताराम जी
संग्रहकर्ता : श्री सुधांशु कुमार पाण्डेय
कामाख्या-काशी निवासी
ईमेल : sudhanshu.pandey159@gmail.com

॥ हरिः ॐ तत्सत् ॥

Post a Comment

0Comments
Post a Comment (0)